$
12614.80 UZS
-6.21
143.33 UZS
1.78
13626.51 UZS
55.14
32° Кечаси 20°

Пластик идишларнинг экологияга зарари: муаммо ва ечимлар

11:30 / 01.05.2023

Ҳеч кимга сир эмаски, пластмасса атроф-муҳит учун зарарли. Бу парчаланиш учун юзлаб йиллар керак бўлади, натижада океан ва полигонлар ифлосланади. Аммо сиз пластмассанинг атроф-муҳитга салбий таъсири қанчалик эканини билмаслигингиз мумкин. Мақоламизни ўқиш орқали пластик материалларнинг тайёрланиши, унинг турлари, атроф-муҳитга таъсири ва ечимлар ҳақида фойдали маълумотга эга бўласиз. 

Пластик материаллар қандай тайёрланади?

Металл ёки шиша каби бошқа материаллар билан солиштирганда, пластмасса одатда енгилроқ ва мослашувчан. У осонлик билан шакллантирилиши ёки қолипланиши мумкин бўлган ва синтетик, ярим синтетик ёки табиий бўлиши мумкин бўлган материалдир. Пластмассани эгилувчан қиладиган нарса шундаки, у полимерлардан иборат.

Пластмасса турли хил материаллардан турли усуллар билан тайёрланиши мумкин. Ушбу материаллар табиий манбалардан олиниши мумкин, масалан, дарахт шарбати, қатрон ва амбердан олинган латекс. Бироқ хом нефт ва табиий газ каби қазиб олинадиган ёқилғилардан пластмасса тайёрлаш анча арзон ва осонроқ, чунки қисман бизнинг саноат тизимимиз ушбу ёқилғига асосланган.

Пластмассани функционал нарсага айлантириш учун кучли иссиқлик ёки босим талаб қилинади. Мисол учун, хом нефт енгилроқ бирикмаларга дистиллашдан олдин уни қайта ишлаш жараёнида печда қиздирилади. Полимеризация деб аталадиган жараён орқали ёруғлик бирикмалари катализатор қўшилиши ёки сувни олиб ташлаш орқали полимерларга уланади.

Пластмассанинг ҳар хил турлари мавжуд

Ҳар хил турдаги пластмассалар мавжуд, уларнинг ҳар бири ўзига хос хусусиятларга эга. Баъзи пластмасса турлари бошқаларга қараганда анча бардошли, баъзилари эса мослашувчан. Лекин у қандай турдаги пластмасса бўлишидан қатъи назар, у доимо атроф-муҳитга салбий таъсир қилади.

Пластмасса қайта тикланмайдиган манба бўлган нефтдан тайёрланади. Бу шуни англатадики, биз дунёдаги барча нефтни ишлатганимиздан сўнг, пластик бўлмайди. Пластмассанинг парчаланиши учун эса юзлаб йиллар керак бўлганлиги сабабли, ҳозиргача яратилган барча пластмасса ҳали ҳам атроф-муҳитда.

Энг кенг тарқалган пластмасса турларидан бири бу полиетилен терефталат (ПЕТ). У сув идишлари, озиқ-овқат идишлари ва бошқа кўплаб маҳсулотларни қадоқлаш учун ишлатилади. ПЕТ бардошли ва осон парчаланмайди, шунинг учун у узоқ вақт давомида атроф-муҳитда қолиши мумкин.

Пластмассанинг яна бир тури – поливинилхлорид (ПВХ). ПВХ баъзи озиқ-овқат маҳсулотларини қадоқлаш учун ишлатилади ва баъзи кийимлар, ўйинчоқларда ҳам учрайди. ПВХ таркибида зарарли кимёвий моддалар мавжуд бўлиб, улар атроф-муҳитга кириб, одамлар ва ҳайвонларнинг соғлиғига зарар етказади.

ПЕТ ҳам, ПВХ ҳам нефтдан тайёрланган, шунинг учун улар қайта тикланадиган манбалар эмас. Улар осонликча бузилмаслиги сабабли, улар узоқ вақт давомида атроф-муҳитда қолиб, муаммоларга олиб келиши мумкин. Бошқа турдаги пластмассалар маккажўхори ёки шакарқамиш каби қайта тикланадиган манбалардан тайёрланади. Ушбу пластмассалар биопластика деб аталади. Улар тўлдирилиши мумкин бўлган ўсимлик материалларидан ишлаб чиқарилади, шунинг учун улар нефтга асосланган пластмассалардан кўра экологик жиҳатдан қулайроқдир.

Пластик атроф-муҳитга қандай таъсир қилади?

Биринчидан, ифлосланиш муаммоси. Пластмасса ернинг ҳам, сувнинг ҳам ифлосланишига катта ҳисса қўшади. У йўқ қилинмаса, океанлар ва дарёларга тушиб, денгиз ҳаётига зарар етказиши мумкин. Бундан ташқари, у чириётган полигонларга ҳам тушиши мумкин, бу ерда парчаланиш учун асрлар керак бўлади.

Иккинчидан, ўрмонларни кесиш муаммоси. Пластмасса нефтдан ишлаб чиқарилади, яъни унинг ишлаб чиқарилиши ўрмонларнинг кесилишига ҳисса қўшади. Қанчалик кўп пластмассадан фойдалансак, нефтни бурғулаш ва қайта ишлаш корхоналарига йўл очиш учун дарахтлар шунчалик кўп кесилади.

Учинчидан, иқлим ўзгариши муаммоси. Пластмасса ишлаб чиқариш иқлим ўзгаришига ҳисса қўшадиган иссиқхона газларини чиқаради. Иқлим ўзгариши одамлар учун ҳам, ёввойи табиат учун ҳам катта таҳдиддир ва биз атмосферага иссиқхона газларини кўпроқ чиқаришда давом этаётганимиз сабабли, у янада ёмонлашмоқда.

Тўртинчидан, инсон саломатлиги муаммоси. Пластмассада озиқ-овқат ва сувга тушиши мумкин бўлган зарарли кимёвий моддалар мавжуд. Ушбу кимёвий моддалар саратон, репродуктив муаммолар ва бошқа соғлиқ муаммолари билан боғлиқ.

Бешинчидан, пластмасса ёввойи табиат учун жиддий хавф туғдиради. Биз пластмассадан фойдаланишни камайтириш, океанларни тозалаш ва ёввойи табиатни ҳимоя қилиш билан шуғулланадиган ташкилотларни қўллаб-қувватлашдан бошлашимиз мумкин. Бирламчи пластмасса ишлаб чиқариш ва утилизация қилишнинг ҳозирги суръатига кўра, пластмасса 2050 йилга келиб океандаги балиқлар сонидан ошиб кетиши мумкин. Кўпгина сув ҳайвонлари пластикни ўлжа деб ҳисоблаб, истеъмол қиладилар. Пластик экотизимларга таҳдид солади, биологик хилма-хилликни пасайтиради ва ҳатто ўсимликлар ва ҳайвонлар ўртасидаги озуқа моддаларининг оқимини ўзгартириши мумкин.

Нима қилишимиз керак?

Пластмассани қайта ишлаш. Афсуски, ҳамма пластмасса ҳам қайта ишланмайди, унинг жуда кичик қисми маълум давлатларда қайта ишланади, холос. Текширув натижаларига кўра, Қўшма Штатлар юз минглаб тонна пластмассани бошқа мамлакатларга, жумладан, Бангладеш, Сенегал ва Лаосга жўнатади.

Хитой ва Гонконг 2015 йилда америкаликлар чиқинди қутисига ташлаган пластмассанинг ярмидан кўпини олган. Шунга қарамай, бу юкнинг катта қисми пластмассанинг ифлосланиши туфайли полигонга тушиб қолган. Натижада, Хитой энди фақат яхши тозаланган пластмассани қабул қиладиган бўлди. Шунинг учун чиқиндиларни бошқариш тизимлари пластик чиқиндиларни яратиш ва умумий пластик йиғиш усулларини тўғрилашга интилиши керак, чунки пластмассанинг аксарияти полигонда қолади.

Америка ҳар йили 34,5 миллион тонна пластмасса ишлаб чиқаради, аммо бу пластмассанинг атиги 9 фоизи қайта ишланади. Ва бу жараёнда, кўпинча ер ости ёқилғилардан ҳосил бўладиган катта миқдордаги энергия пластмассани иситиш учун ишлатилади. Ишлаб чиқарилган пластмассанинг 12 фоизга яқини ёниб кетади. Қайта ишлаш ва ёқиш натижасида чиқадиган тутунлар атмосферага кўпроқ иссиқхона газларини чиқаради.

Пластмассани тақиқлаш. Баъзи давлатлар пластикнинг таъсирини чеклаш ва ҳукумат уни қайта ишлаш билан шуғулланиши зарурлиги учун маълум турдаги пластмассаларни тақиқлаш томон қадам ташлашди. Калифорния яқинда бир марта ишлатиладиган пластмассалардан воз кечиш тўғрисидаги қонунни қабул қилди. 2032 йилга келиб, Калифорниядаги барча қадоқлаш қайта ишланадиган ёки компостланадиган бўлиши керак – чунки пластик ифлосланиш фактлари иқлим қонунчилигини кучайтирмоқда.

Канада нафақат Калифорния штатига ўхшаш қонунни қабул қилди, балки улар 2030 йилга келиб нол пластик чиқиндиларга эришиш режасига эга. Ҳиндистонда бир марта ишлатиладиган пластмассаларга баъзи тақиқлар мавжуд.

Бошқа ечимлар. Олимлар пластмассани иссиқликсиз парчалашнинг баъзи ечимларини топдилар ва уларни амалга ошириш устида ишламоқдалар. Мум қуртлари ва овқат қуртлари пластмассаларни ўғит сифатида ишлатилиши мумкин бўлган компостга айлантириши мумкин. Баъзи микроблар борки, улар пластикларни йиллар давомида эмас, балки бир неча соат ичида парчалаши мумкин.

Жамиятимиз пластмассадан воз кечмагунча, биз каучук дарахти каби табиий каучук манбаларига мурожаат қилишимиз мумкин. У  пластмасса каби ишлатилиши мумкин бўлган латекс ишлаб чиқаради. Амберда латекс мавжуд бўлиб, уни пластик каби ишлатиш ҳам мумкин. Баъзан у бошқа фойдали қазилмаларни қазиб олиш пайтида топилади.

Албатта, бу ечимлар истеъмолчи жамиятимизнинг шунчалик пластик талаб қиладиган асосий муаммосини ҳал эта олмайди. У ҳаёт айланишининг ҳар бир босқичида энергия талаб қилади. Фаол экологлар ва атроф-муҳит ҳимоячилари инсонларни хатти-ҳаракатларини ўзгартиришига ва ҳукуматларни эса энг зарарли пластмассаларни тақиқлашга чақиради.

Ўзимизни ўзгартирайлик!

Шунга қарамай, пластик тақиқлар муаммонинг асосий ечимига кирмайди. Бунга қарши курашишнинг бир усули – бир марталик ишлатиладиган нарсаларга бўлган эҳтиёжни камайтириш йўлларини топишга ҳаракат қилиш. Пластикдан фойдаланишни чеклаш учун:

  • Қайта ишлатиладиган сув шишасидан фойдаланинг;
  • Оммавий озиқ-овқат дўконларида қуруқ маҳсулотлар учун рацион идишлардан фойдаланинг;
  • Қайта ишлатиладиган мато сумкаларини ишлатинг;
  • Озиқ-овқат олиб кетаётганда ёки ресторанга бориш учун идиш керак бўлганда ўзингиз билан мустаҳкам идиш олиб боринг;
  • Суюқ совун билан эмас, балки совун билан ювинг.

Сиз нафақат одатларингизни ўзгартириш орқали атроф-муҳитга таъсирингизни чеклайсиз, балки чўнтагингизга ҳам фойда келтирасиз. Унутманг, кичик    қадамлар ҳам ёрдам беради ва биз биргаликда ўзгаришлар қила оламиз.


Лайфстайл


														
														Мактаб ўқувчиси телефон ўйини сабаб руҳий касаллар шифохонасига ётқизилди

Мактаб ўқувчиси телефон ўйини сабаб руҳий касаллар шифохонасига ётқизилди

Mактаб ўқувчиси Hamster Kombat туфайли руҳий касалликлар шифохонасига тушиб қолган.
12:24 / 14.06.2024

														
														Ўзбекистонлик спортчилар Гиннес рекордини ўрнатишди

Ўзбекистонлик спортчилар Гиннес рекордини ўрнатишди

Бу Гиннеснинг рекордлар китобига киритилган мутлақ рекордга айланди.
12:19 / 14.06.2024

														
														Макгрегор ва Чендлер жанги расман бекор қилинди

Макгрегор ва Чендлер жанги расман бекор қилинди

Бу ҳақда UFC раҳбари Дана Уайт ижтимоий тармоқларда маълум қилди.
11:54 / 14.06.2024

														
														Оққон касаллигининг баъзи аломатлари

Оққон касаллигининг баъзи аломатлари

Оққон ўлимга олиб борадиган касалликдир, аммо уни ўз вақтида даволаш вазиятни бироз енгиллаштириши мумкин.
17:50 / 13.06.2024

														
														Венадаги мактабларда ислом энг оммабоп динга айланди

Венадаги мактабларда ислом энг оммабоп динга айланди

Бу ҳақда Austria Today хабар бермоқда.
15:45 / 13.06.2024

														
														XX асрнинг энг яхши китоблари

XX асрнинг энг яхши китоблари

Биз эса 17000 нафар инсон иштирок этгаан ушбу рўйхатдан олинган 20 та китоб номини келтирдик.
14:17 / 13.06.2024

														
														Фарғонада 4 нафар эгизак туғилди

Фарғонада 4 нафар эгизак туғилди

Уларнинг 1 нафари қизалоқ ва 3 нафари ўғил бола.
09:36 / 13.06.2024

														
														Энг, Энг, Энг

Энг, Энг, Энг

Дунёда шундай маълумотлар борки, уларга ишониш қийин. Бу маълумотлар инсонни ҳайратга солади ва қизиқиш уйғотади. Ҳозир шунд…
12:42 / 11.06.2024

														
														Ўзбекистонлик визажист Акобирнинг фотиҳа тўйи бўлди

Ўзбекистонлик визажист Акобирнинг фотиҳа тўйи бўлди

Ўзбекистонлик визажист Акобирнинг фотиҳа тўйи бўлди
16:22 / 10.06.2024

														
														Павел Дуровнинг телефони Дубай жазирамаси сабаб ишдан чиқди

Павел Дуровнинг телефони Дубай жазирамаси сабаб ишдан чиқди

Қурилма Дубайдаги ҳаддан ташқари иссиқликка бардош бера олмади.
16:05 / 10.06.2024

Бу ҳам қизиқ

Икки мамлакат раҳбарлари кенгайтирилган таркибда музокара ўтказди

Икки мамлакат раҳбарлари кенгайтирилган таркибда музокара ўтказди

Музокаралар чоғида келгуси 3 йил учун Ўзбекистон-Корея алоҳида стратегик шериклигининг янги юқори технологияли кун тартибини…
14:48 / 14.06.2024
Тошкент шаҳар ҳокимига икки ўринбосар тайинланди

Тошкент шаҳар ҳокимига икки ўринбосар тайинланди

Бу ҳақда Тошкент шаҳар ҳокимлиги хабар берди.
16:31 / 13.06.2024
Музокаралардан сўнг 17 та ҳужжат имзоланди ва қатор келишувларга эришилди

Музокаралардан сўнг 17 та ҳужжат имзоланди ва қатор келишувларга эришилди

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ва Корея Республикаси Президенти Юн Сок Ёл ўртасида бўлиб ўтган самарали …
16:00 / 14.06.2024
Бугун, 14 июнь куни қандай об-ҳаво кузатилади?

Бугун, 14 июнь куни қандай об-ҳаво кузатилади?

“Ўзгидромет” 14 июнь кунги об-ҳаво маълумотини эълон қилинди.
00:18 / 14.06.2024
Ўзбекистон ва Корея Президентлари тор доирада учрашув ўтказдилар

Ўзбекистон ва Корея Президентлари тор доирада учрашув ўтказдилар

Бу ҳақда Президент Матбуот котиби хабар берди.
14:10 / 14.06.2024
Трамп сунъий интеллектнинг жадал ривожланишидан хавотирда

Трамп сунъий интеллектнинг жадал ривожланишидан хавотирда

У бу тажрибани сунъий интеллект соҳасидаги мутахассис билан биргаликда ўтказди.
10:17 / 14.06.2024
Ўзбекистонда январь-май ойларида қайд этилган никоҳлар сони эълон қилинди

Ўзбекистонда январь-май ойларида қайд этилган никоҳлар сони эълон қилинди

Бу ҳақда Статистика агентлиги маълумот берди.
17:35 / 13.06.2024
Сунъий интеллект матнларни одамлардек ёзишни бошлади

Сунъий интеллект матнларни одамлардек ёзишни бошлади

“Сунъий интеллект бадиий нутқнинг мавжуд юқори сифатли намуналарига эътибор қаратади. Шунинг учун сунъий интеллект ёзадиган …
17:51 / 14.06.2024

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!

Ўзбекистон ва жаҳонда рўй бераётган энг сўнгги воқеа-ҳодисалар, спорт, шоу-бизнес, маданият, информацион технологиялар ва илм-фан янгиликларидан доимо хабардор бўлинг!