Ҳеч кимга сир эмаски, пластмасса атроф-муҳит учун зарарли. Бу парчаланиш учун юзлаб йиллар керак бўлади, натижада океан ва полигонлар ифлосланади. Аммо сиз пластмассанинг атроф-муҳитга салбий таъсири қанчалик эканини билмаслигингиз мумкин. Мақоламизни ўқиш орқали пластик материалларнинг тайёрланиши, унинг турлари, атроф-муҳитга таъсири ва ечимлар ҳақида фойдали маълумотга эга бўласиз. 

Пластик материаллар қандай тайёрланади?

Металл ёки шиша каби бошқа материаллар билан солиштирганда, пластмасса одатда енгилроқ ва мослашувчан. У осонлик билан шакллантирилиши ёки қолипланиши мумкин бўлган ва синтетик, ярим синтетик ёки табиий бўлиши мумкин бўлган материалдир. Пластмассани эгилувчан қиладиган нарса шундаки, у полимерлардан иборат.

Пластмасса турли хил материаллардан турли усуллар билан тайёрланиши мумкин. Ушбу материаллар табиий манбалардан олиниши мумкин, масалан, дарахт шарбати, қатрон ва амбердан олинган латекс. Бироқ хом нефт ва табиий газ каби қазиб олинадиган ёқилғилардан пластмасса тайёрлаш анча арзон ва осонроқ, чунки қисман бизнинг саноат тизимимиз ушбу ёқилғига асосланган.

Пластмассани функционал нарсага айлантириш учун кучли иссиқлик ёки босим талаб қилинади. Мисол учун, хом нефт енгилроқ бирикмаларга дистиллашдан олдин уни қайта ишлаш жараёнида печда қиздирилади. Полимеризация деб аталадиган жараён орқали ёруғлик бирикмалари катализатор қўшилиши ёки сувни олиб ташлаш орқали полимерларга уланади.

Пластмассанинг ҳар хил турлари мавжуд

Ҳар хил турдаги пластмассалар мавжуд, уларнинг ҳар бири ўзига хос хусусиятларга эга. Баъзи пластмасса турлари бошқаларга қараганда анча бардошли, баъзилари эса мослашувчан. Лекин у қандай турдаги пластмасса бўлишидан қатъи назар, у доимо атроф-муҳитга салбий таъсир қилади.

Пластмасса қайта тикланмайдиган манба бўлган нефтдан тайёрланади. Бу шуни англатадики, биз дунёдаги барча нефтни ишлатганимиздан сўнг, пластик бўлмайди. Пластмассанинг парчаланиши учун эса юзлаб йиллар керак бўлганлиги сабабли, ҳозиргача яратилган барча пластмасса ҳали ҳам атроф-муҳитда.

Энг кенг тарқалган пластмасса турларидан бири бу полиетилен терефталат (ПЕТ). У сув идишлари, озиқ-овқат идишлари ва бошқа кўплаб маҳсулотларни қадоқлаш учун ишлатилади. ПЕТ бардошли ва осон парчаланмайди, шунинг учун у узоқ вақт давомида атроф-муҳитда қолиши мумкин.

Пластмассанинг яна бир тури – поливинилхлорид (ПВХ). ПВХ баъзи озиқ-овқат маҳсулотларини қадоқлаш учун ишлатилади ва баъзи кийимлар, ўйинчоқларда ҳам учрайди. ПВХ таркибида зарарли кимёвий моддалар мавжуд бўлиб, улар атроф-муҳитга кириб, одамлар ва ҳайвонларнинг соғлиғига зарар етказади.

ПЕТ ҳам, ПВХ ҳам нефтдан тайёрланган, шунинг учун улар қайта тикланадиган манбалар эмас. Улар осонликча бузилмаслиги сабабли, улар узоқ вақт давомида атроф-муҳитда қолиб, муаммоларга олиб келиши мумкин. Бошқа турдаги пластмассалар маккажўхори ёки шакарқамиш каби қайта тикланадиган манбалардан тайёрланади. Ушбу пластмассалар биопластика деб аталади. Улар тўлдирилиши мумкин бўлган ўсимлик материалларидан ишлаб чиқарилади, шунинг учун улар нефтга асосланган пластмассалардан кўра экологик жиҳатдан қулайроқдир.

Пластик атроф-муҳитга қандай таъсир қилади?

Биринчидан, ифлосланиш муаммоси. Пластмасса ернинг ҳам, сувнинг ҳам ифлосланишига катта ҳисса қўшади. У йўқ қилинмаса, океанлар ва дарёларга тушиб, денгиз ҳаётига зарар етказиши мумкин. Бундан ташқари, у чириётган полигонларга ҳам тушиши мумкин, бу ерда парчаланиш учун асрлар керак бўлади.

Иккинчидан, ўрмонларни кесиш муаммоси. Пластмасса нефтдан ишлаб чиқарилади, яъни унинг ишлаб чиқарилиши ўрмонларнинг кесилишига ҳисса қўшади. Қанчалик кўп пластмассадан фойдалансак, нефтни бурғулаш ва қайта ишлаш корхоналарига йўл очиш учун дарахтлар шунчалик кўп кесилади.

Учинчидан, иқлим ўзгариши муаммоси. Пластмасса ишлаб чиқариш иқлим ўзгаришига ҳисса қўшадиган иссиқхона газларини чиқаради. Иқлим ўзгариши одамлар учун ҳам, ёввойи табиат учун ҳам катта таҳдиддир ва биз атмосферага иссиқхона газларини кўпроқ чиқаришда давом этаётганимиз сабабли, у янада ёмонлашмоқда.

Тўртинчидан, инсон саломатлиги муаммоси. Пластмассада озиқ-овқат ва сувга тушиши мумкин бўлган зарарли кимёвий моддалар мавжуд. Ушбу кимёвий моддалар саратон, репродуктив муаммолар ва бошқа соғлиқ муаммолари билан боғлиқ.

Бешинчидан, пластмасса ёввойи табиат учун жиддий хавф туғдиради. Биз пластмассадан фойдаланишни камайтириш, океанларни тозалаш ва ёввойи табиатни ҳимоя қилиш билан шуғулланадиган ташкилотларни қўллаб-қувватлашдан бошлашимиз мумкин. Бирламчи пластмасса ишлаб чиқариш ва утилизация қилишнинг ҳозирги суръатига кўра, пластмасса 2050 йилга келиб океандаги балиқлар сонидан ошиб кетиши мумкин. Кўпгина сув ҳайвонлари пластикни ўлжа деб ҳисоблаб, истеъмол қиладилар. Пластик экотизимларга таҳдид солади, биологик хилма-хилликни пасайтиради ва ҳатто ўсимликлар ва ҳайвонлар ўртасидаги озуқа моддаларининг оқимини ўзгартириши мумкин.

Нима қилишимиз керак?

Пластмассани қайта ишлаш. Афсуски, ҳамма пластмасса ҳам қайта ишланмайди, унинг жуда кичик қисми маълум давлатларда қайта ишланади, холос. Текширув натижаларига кўра, Қўшма Штатлар юз минглаб тонна пластмассани бошқа мамлакатларга, жумладан, Бангладеш, Сенегал ва Лаосга жўнатади.

Хитой ва Гонконг 2015 йилда америкаликлар чиқинди қутисига ташлаган пластмассанинг ярмидан кўпини олган. Шунга қарамай, бу юкнинг катта қисми пластмассанинг ифлосланиши туфайли полигонга тушиб қолган. Натижада, Хитой энди фақат яхши тозаланган пластмассани қабул қиладиган бўлди. Шунинг учун чиқиндиларни бошқариш тизимлари пластик чиқиндиларни яратиш ва умумий пластик йиғиш усулларини тўғрилашга интилиши керак, чунки пластмассанинг аксарияти полигонда қолади.

Америка ҳар йили 34,5 миллион тонна пластмасса ишлаб чиқаради, аммо бу пластмассанинг атиги 9 фоизи қайта ишланади. Ва бу жараёнда, кўпинча ер ости ёқилғилардан ҳосил бўладиган катта миқдордаги энергия пластмассани иситиш учун ишлатилади. Ишлаб чиқарилган пластмассанинг 12 фоизга яқини ёниб кетади. Қайта ишлаш ва ёқиш натижасида чиқадиган тутунлар атмосферага кўпроқ иссиқхона газларини чиқаради.

Пластмассани тақиқлаш. Баъзи давлатлар пластикнинг таъсирини чеклаш ва ҳукумат уни қайта ишлаш билан шуғулланиши зарурлиги учун маълум турдаги пластмассаларни тақиқлаш томон қадам ташлашди. Калифорния яқинда бир марта ишлатиладиган пластмассалардан воз кечиш тўғрисидаги қонунни қабул қилди. 2032 йилга келиб, Калифорниядаги барча қадоқлаш қайта ишланадиган ёки компостланадиган бўлиши керак – чунки пластик ифлосланиш фактлари иқлим қонунчилигини кучайтирмоқда.

Канада нафақат Калифорния штатига ўхшаш қонунни қабул қилди, балки улар 2030 йилга келиб нол пластик чиқиндиларга эришиш режасига эга. Ҳиндистонда бир марта ишлатиладиган пластмассаларга баъзи тақиқлар мавжуд.

Бошқа ечимлар. Олимлар пластмассани иссиқликсиз парчалашнинг баъзи ечимларини топдилар ва уларни амалга ошириш устида ишламоқдалар. Мум қуртлари ва овқат қуртлари пластмассаларни ўғит сифатида ишлатилиши мумкин бўлган компостга айлантириши мумкин. Баъзи микроблар борки, улар пластикларни йиллар давомида эмас, балки бир неча соат ичида парчалаши мумкин.

Жамиятимиз пластмассадан воз кечмагунча, биз каучук дарахти каби табиий каучук манбаларига мурожаат қилишимиз мумкин. У  пластмасса каби ишлатилиши мумкин бўлган латекс ишлаб чиқаради. Амберда латекс мавжуд бўлиб, уни пластик каби ишлатиш ҳам мумкин. Баъзан у бошқа фойдали қазилмаларни қазиб олиш пайтида топилади.

Албатта, бу ечимлар истеъмолчи жамиятимизнинг шунчалик пластик талаб қиладиган асосий муаммосини ҳал эта олмайди. У ҳаёт айланишининг ҳар бир босқичида энергия талаб қилади. Фаол экологлар ва атроф-муҳит ҳимоячилари инсонларни хатти-ҳаракатларини ўзгартиришига ва ҳукуматларни эса энг зарарли пластмассаларни тақиқлашга чақиради.

Ўзимизни ўзгартирайлик!

Шунга қарамай, пластик тақиқлар муаммонинг асосий ечимига кирмайди. Бунга қарши курашишнинг бир усули – бир марталик ишлатиладиган нарсаларга бўлган эҳтиёжни камайтириш йўлларини топишга ҳаракат қилиш. Пластикдан фойдаланишни чеклаш учун:

• Қайта ишлатиладиган сув шишасидан фойдаланинг;
• Оммавий озиқ-овқат дўконларида қуруқ маҳсулотлар учун рацион идишлардан фойдаланинг;
• Қайта ишлатиладиган мато сумкаларини ишлатинг;
• Озиқ-овқат олиб кетаётганда ёки ресторанга бориш учун идиш керак бўлганда ўзингиз билан мустаҳкам идиш олиб боринг;
• Суюқ совун билан эмас, балки совун билан ювинг.

Сиз нафақат одатларингизни ўзгартириш орқали атроф-муҳитга таъсирингизни чеклайсиз, балки чўнтагингизга ҳам фойда келтирасиз. Унутманг, кичик    қадамлар ҳам ёрдам беради ва биз биргаликда ўзгаришлар қила оламиз.

• Экология
• Фойдали
• қизиқарли