Сўнгги ўн йилликда технология, овқатланиш маданияти ва турмуш тарзи кескин ўзгарди. Афсуски, бу ўзгаришлар фақат қулайликларни эмас, балки янги муаммоларни ҳам келтириб чиқармоқда. Улар орасида энг хавфлиларидан бири – болалар орасида ортиқча вазннинг кескин кўпайишидир. Бу нафақат жисмоний соғлик, балки келажак авлоднинг психологик, ижтимоий ва интеллектуал салоҳиятига ҳам таҳдид солмоқда.

Ортиқча вазннинг замонавий кўриниши

Бугунги кунда ортиқча вазн – бу фақат семизлик эмас, балки организмда ёмон одатларнинг йиллар давомида тўпланишидир. Бундай одатлар бола ҳали мустақил фикрлай олмайдиган ёшда шакллана бошлайди. Катталар томонидан бехосдан берилган нотўғри сигнал — “кўп еса соғлом бўлади”, “қимирлаб юрмагин, ўйнама, чарчайсан” каби гаплар бола танасида нотўғри дастурлашга сабаб бўлади.

Сабаблар: Кўз илғамас илдизлар

1). Дигитал дунёга маҳкумлик

Болалар эрталаб уйғонибоқ экранга қарайди: телефон, планшет ёки телевизор. Ҳатто овқат пайти ҳам мультфильмни ўчириб қўйиш жанжалга сабаб бўлмоқда. Бу эса фаолликнинг камайишига, калорияларнинг эса тўпланишига олиб келади. асрда фарзандни қўлига қурилма бермаслик қийин бўлиши мумкин, лекин назоратсиз бериш ундан ҳам хавфли.

2). Овқатланиш маданиятининг йўқолиши

Fast-фоод, газли ичимликлар, чипс, ширинликлар — булар бугунги бола рационининг муҳим қисмини эгаллаб бўлди. Айниқса, тайёр овқатларнинг арзонлиги ва реклама воситаларида уларнинг “хушбўй, мазали” қилиб кўрсатилиши болалар танловини нотўғри йўналишда шакллантиради.

3). Оилавий ва ижтимоий омиллар

Баъзи оилаларда бола тўйиб овқат емаса, бу эътиборсизлик деб ҳисобланади. Айрим ҳолларда эса аксинча, иқтисодий қийинчиликлар сабабли фойдали ва табиий овқатларга эмас, сунъий ва арзон маҳсулотларга мурожаат қилинади. Буларнинг ҳар иккиси ҳам хавфли натижаларга олиб келади.

4). Стресс ва психологик босим

Замонавий бола замон босимини кичкина елкаларида ҳис қилади. Мактабдаги баҳолар, ота-онанинг кутган натижаси, ижтимоий тармоқдаги солиштиришлар — буларнинг барчаси болани ички босим остида яшашга мажбур қилади. Бу эса овқат орқали ўзини тинчлантиришга олиб келади.

Тадқиқотлар нималарни кўрсатмоқда?

Кўплаб халқаро илмий манбалар бу муаммо жиддий эканини тасдиқлайди:

ЖССТ маълумотига кўра, 5 ёшдан 19 ёшгача бўлган болаларнинг семизлик даражаси 1975 йилдан 2020 йилгача 10 баравар ошган.

CDC (АҚШ) эса болаларнинг деярли 20 фоизи ортиқча вазнга эга эканини қайд этган.

COVID-19 пандемияси даврида эса уйда кўпроқ ўтириш, онлайн таълим ва стресс болалар семизлигини янада кучайтирди.

Бу рақамлар шунчаки статистика эмас, балки ҳар бир рақам ортида соғлиғидан айрилаётган бола, хавотирда яшаётган ота-она турибди.

Семизлик қандай оқибатларга олиб келади? Жисмоний ва руҳий саломатликка таъсири нималарда акс этади? Семизлик – фақат танага эмас, руҳга ҳам оғирлик қилади.

Ортиқча вазн бола ҳаётида қуйидаги муаммоларга сабаб бўлиши мумкин:

Соғлиқ билан боғлиқ хавфлар: қандли диабет, қон босими, юрак касалликлари.

Психологик оқибатлар: ўзига паст баҳо, уятчанлик, жамоадан четлашиш.

Ижтимоий оқибатлар: кулгига қолиш, дўстларча муносабатларнинг йўқолиши.

Ўқишга таъсири: эътибор ва диққатнинг пасайиши, чарчоқ.

Семизликнинг олдини олиш учун нималар қилиш керак?

Бола учун энг яқин намунаси ота-она. Агар ота-онанинг ўзи спорт билан шуғулланмаса, тўғри овқатланмаса — бола қандай қилиб ўрганади?

Мактабларда соғлом овқатланиш бўйича дарслар, спорт машғулотлари, интерактив ўйинлар орқали фарзандлар онгига соғлом ҳаёт тарзи сингдирилиши керак.

Экран қаршисида ўтказиладиган вақт чекланиши ва ўрнига биргаликда сайр қилиш, ўйин ўйнаш одат бўлиши керак.

Газли ичимлик ўрнига мевали сув, чипс ўрнига ёнғоқ, фаст-фоод ўрнига уй шароитида тайёрланган овқат таклиф қилиш — бу кичик, аммо муҳим қадам ҳисобланади.
Бугунги бола — эртанги жамият. Уларнинг соғлом ўсиши фақат шахсий эмас, балки миллий масала ҳамдир. Ортиқча вазн масаласига эътибор қаратмаслик – келажак авлодга нисбатан лоқайдликдир. Ҳар бир ота-она, устоз ва жамият аъзоси бу масъулиятни ҳис қилса, семизлик эпидемиясини тўхтатиш мумкин.

Мақола муаллифи: Мунисахоним Ирисова

• Болалар
• саломатлик