“Science” журналида нима учун эркакларнинг ўртача умри аёлларникидан қисқароқ эканлиги ҳақида янги тадқиқот натижалари чоп этилди.

Давлат статистика қўмитаси маълумотларига кўра Ўзбекистонда умр кўриш давомийлиги ўртасидаги фарқ 4 йилни ташкил этади: аёлларнинг ўртача умр кўриш давомийлиги 75,8 ёш, эркакларники эса 71,7 ёшни ташкил этади (2022 йил июнь ҳолатига кўра).

Шифокорлар эркаклар эртароқ вафот этишлари ҳақидаги маълумотларга аниқлик киритди. Чунки “Y” хромосома ёш билан тананинг баъзи ҳужайраларида йўқолади. Бу жараён доимий янгиланадиган ҳужайраларда тезроқ содир бўлади – масалан, қон.

“Y” хромосомалари бўлмаган ҳужайралар юракка етиб келгач, бу тўқималарда чандиқ пайдо бўлишига олиб келиши мумкин. Ушбу ҳолат эса ўз навбатида юрак етишмовчилигига олиб келади. Бу кекса ёшдаги ўлимнинг энг кенг тарқалган сабабларидан биридир.

Тадқиқот муаллифи Кеннет Уольшнинг сўзларига кўра, “айниқса, 60 ёшдан кейин эркаклар аёлларга қараганда заифроқ бўлиб қолади ва биологик жиҳатдан тезроқ қарийди”.

Барча одамларда 23 жуфт хромосома мавжуд. Улардан 22 таси жуфтлашган аутосомалар, эркаклар ва аёлларда бир хил. Аммо 23-жуфт турли жинслар учун ҳар хил бўлган жинсий хромосомалардан иборат. Бу аёллардаги “ХХ” хромосомалари ва эркаклардаги “XY” комбинациясидир.

Тадқиқотда назарияни исботлаш учун муаллифлар CRISPR генини таҳрирлаш технологиясидан фойдаланган. Унинг ёрдами билан эркак сичқонларнинг суяк илиги ҳужайраларидан “Y” хромосомаларини олиб ташланган – шунинг учун уларда “Y” хромосомасиз лейкоцитлар бор эди. Улардан баъзилари юракка кириб, чандиқларнинг шаклланишига “ҳисса қўшган”.

Натижада сичқонларда юрак етишмовчилиги пайдо бўлган ва улар кутилганидан эртароқ ҳалок бўлган.

Ушбу топилмаларни одамларга қўллаш мумкинлигини билиш учун тадқиқотчилар Британия Биобанки маълумотларини таҳлил қилишди. Биологлар “Y” хромосомасининг йўқолиши ҳақиқатан ҳам юрак хасталикларининг кўпайиши ва ўлим хавфининг ошиши билан боғлиқлигини аниқладилар. Хромосоманинг йўқ бўлиб кетиши жараёни эса ҳужайралар ДНКси қариганида мутацияларнинг тўпланиши билан изоҳланган.

Аммо олимларнинг яхши янгилиги ҳам бор: сичқонлар оқ қон ҳужайралари фаолиятини блоклайдиган дорилар билан даволанганда, юрак дисфункцияси камайиши кузатилган. Ушбу топилмалар эркакларда фиброзни (тўқималарда чандиқ) даволаш умр кўриш давомийлигига ижобий таъсир кўрсатиши мумкинлигини оширади.

Аниқроқ хулосалар чиқариш учун қўшимча тадқиқотлар керак бўлади. Улар қандай дорилар “Y” хромосомалар йўқолишининг инсон танасига таъсирини камайтириши мумкинлигини яхшироқ тушунишга имкон беради.

• Аёллар
• Olimlar
• Шифокор
• erkaklar
• ўртача умр кўриш ёши
• тадқиқот