$
12010.45 UZS
-13.16
₽
145.64 UZS
0.1
€
13200.69 UZS
-36.1
31° Kechasi 18°

Kishan kiyma, bo‘yin egma…

12:51 / 28.01.2025

Tarixan o‘z ona yurti va xalqi erki yo‘lida jon fido qilgan qo‘mondon-u sarkardalarning qahramonliklariga ko‘plab misollarni keltira olamiz. Yana shunday bir toifa borki ular o‘z millati va ona vatani erki uchun qalam birla ta’bir joiz bo‘lsa “jang” qilganlar. Shunday millat qahramonlaridan biri jadid namoyandalarining yorqin vakili, milliy uyg‘onish davri o‘zbek she’riyatiga asos solgan millatparvarlar qatorida e’tirof etiluvchi shoir, dramaturg, ma’rifatchi va tarjimon Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon hisoblanadi. Mazkur maqolada siz bilan Cho‘lpon qalamiga mansub ozodlik va hurlikka yug‘rilgan asarlarni ko‘rib chiqamiz.

“Binafsha” she’ri

Shoir ushbu she’rda binafsha gulini inson qalbining ramzi sifatida ko‘rsata oladi. Binafsha – nafislik, noziklik va ezgulik ramzidir. Cho‘lpon she’rda nozik did bilan binafsha gulining ko‘chada arzonga sotilishi orqali insoniy qadriyatlarning pasayishi, millat kamsitilishi, jamiyatdagi beparvolik va shu sababdan yuzaga kelgan iztiroblarini bayon qiladi. She’rda binafsha, go‘yo, inson qalbi singari tiriklik va hayot ifodasi bo‘lsa-da, kamsitilgan va e’tiborsiz qoldirilgan bir holatda tasvirlanadi.

“Binafsha, senmisan, binafsha – senmi,

Ko‘chada aqchaga sotilgan”.

Bu misralar Cho‘lponning o‘sha davr jamiyatidagi ziddiyatlariga nisbatan dardli qarashi va insonlar, xalqqa nisbatan achinish hissini namoyon etadi. She’rda binafsha erkinlik va hurlikni ifodalaydi, ammo bu qadriyatlar “zanjirband qilingan” va “sotuvga chiqarilgan”. Shuningdek, ushbu ijod mahsuli o‘sha davrdagi siyosiy va ijtimoiy tahdid va bosimlar, shaxs erkinligiga qo‘yilgan taqiqlar haqida so‘zlaydi. Shoir binafsha misolida nafaqat o‘z dardini, balki butun jamiyatning ichki kechinmalarini ifodalashga muvaffaq bo‘lgan. Mazkur she’r nafaqat o‘z davrining, balki bugungi kunimizning ham dolzarb muammolarini yorituvchi ijod namunasidir.

“Kecha va Kunduz” romani

Roman o‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, u ilk roman-dilogiya hisoblanadi. “Kecha” qismi 1933-1934-yillarda Moskvada yozilgan. Afsuski, “Kunduz” qismi bizgacha yetib kelmagan va yoki mavjud emas. Asar Chor Rossiyasining yurtimizda olib borgan siyosati, o‘sha davrda avomning ma’naviy dunyosiga ko‘zgu tutgan ijod namunalaridan biri hisoblanadi.

Asarning asosiy syujetida yosh bir o‘zbek qiziga taqdir bergan beayov azob va uqubatlari, bularga nisbatan jamiyatning befarqligi haqida so‘zlaydi hamda insonlarning dunyoqarashi pastligi va faqat o‘zini o‘ylovchi kimsalar taqdiri aks ettiriladi.

Roman obrazlaridan biri Zebi o‘sha davr ayollarining beg‘ubor, samimiy, soddadil bir ko‘rinishi. Romanda, shuningdek, Chor Rossiyasi xalqning eng savodsiz, ma’lum fikrga ega bo‘lmagan omi kimsalarga lavozim berib, ular orqali xalqni istaganlaricha idora etadilar. Akbarali mingboshi ular uchun oddiy “sart”, ismining ham ahamiyati yo‘q. Miryoqub – ishning ko‘zini biladigan, aqli teran shaxs. Unda ikkita Miryoqub yashaydi. Vaqti kelsa, o‘zidan jirkanadi. Vijdoni oldida sobit turib beradi. Faqat uning aqlni to‘g‘ri yo‘lga solib yuboradigan bir inson topilmaydi. Agar uni to‘g‘ri yo‘lga boshlab qo‘ysalar, xalqning ziyoli, yetuk, dunyoqarashi keng farzandiga aylanishi mumkin. Romanda aholining dinni ham to‘liq anglamay unga ko‘r-ko‘rona itoat etayotgani, hatto dindorlarning ham dindan yaxshi xabari yo‘qligi, hukumat odamlari oldida qassobni yonida turgan qo‘zichoqday bo‘lib qolishi keskin tanqid ostiga olinadi. Asarda mavjud tuzumning illatlari ochib tashlanadi, bosh g‘oya mavjud tuzumni tag-tomiri bilan yulib tashlash bo‘lgan. Cho‘lponning maqsadi ham o‘tmishni ko‘rsatish orqali, xalqning yuziga ko‘zgu tutish, asl ahvollarini ko‘rsatish bo‘lgan. Bir so‘z bilan aytganda, roman murakkab ijtimoiy siyosiy davrda yaratilgan bo‘lmasin, u o‘sha davrda yaratilgan ko‘plab asarlar singari mafkuraga emas, xalqning ma’naviy kamolotini ta’minlashga yo‘naltirilgan ijod namunasidir.

“Yorqinoy” pyesasi

Ushbu drama ijtimoiy-falsafiy xususiyatga ega bo‘lib, Cho‘lpon adolatsiz tuzumga qarshi o‘z fikrini shu yo‘l bilan yetkazishgan harakat qilgan. Dramaning markazida Yorqinoy va Po‘lat munosabatlari tursa-da, asar ishq, muhabbat haqida emas. Yorqinoyning sevgisi katta psixologik muammolarni qo‘yishda bir vosita qilib foydalanilgan, xolos. Asarda Yorqinoy ko‘pgina o‘zbek ayollari singari mushtipar, to‘rt devor ichida, o‘z taqdiriga ko‘ngan jabrdiyda emas, balki ko‘pgina o‘zbek eposlarida uchraganday erk yo‘lida kerak bo‘lsa erkaklar bilan tenglasha oladigan matonatli ayol sifatida tasvirlangan. Pyesadagi markaziy Po‘lat personaji yo burch yo sevgi deganda ikkilanmay burchni tanlaydigan qahramondir. U boshqa bir qahramon Qumriga “Seni sevmayman, sevolmayman. Mening ko‘nglimda boshqa narsaning sevgisi”, – deganda kitobxon beixtiyor Yorqinoyni tushunadi, biroq aslida u ona-yurt, vatanga bo‘lgan muhabbatni nazarda tutadi. U Yorqinoyni sevishi mumkin, lekin vatanga muhabbati va burchi bundan ustun turadi. Asar yakunida Po‘lat tilidan ijtimoiy adolat to‘g‘risida ancha yaxshi fikrlar aytiladi. Uzoq kurashib, toj-u taxtga ega bo‘lgan Po‘lat Yorqinoy bilan saodatli hayot kechirish haqida emas, mas’uliyatli ish zahmati va uning ortida xalq turgani haqida o‘yladi. Xulosa qilganda, “Yorqinoy” muhabbatni ta’rif etuvchi romantik ertak emas, balki umumbashariy muammolar haqida bahs yurituvchi, erk, adolat, mardlikni ulug‘lovchi asar hisoblanadi.

“Ko‘ngil” she’ri

Ko‘ngil, sen munchalar nega

Kishanlar birla do‘stlashding?!

Na faryoding, na doding bor,

Nechun sen muncha sustlashding?

Kishan – zulm iskanjasidagi yurti ramzidir. Cho‘lpon eng ko‘p qo‘llagan o‘ziga xos poetik ramz ko‘proq armonni ifodalagan. Sababki, kishan va ozodlik, erkinlik va hurlik bir vaqtda ham birgalikda hech qachon mavjud bo‘lmaydi. Ulardan bir mavjudligi tabiiy ikkinchisini inkor etmay qolmaydi. Inson vujudi-ku mayli, uning ko‘ngli ham kishanlangan bo‘lsa-chi?! – Bu haqiqiy fojiadir.

Tiriksan, o‘lmagansan,

Sen-da odam, sen-da insonsan;

Kishan kiyma, bo‘yin egma,

Ki, sen ham hur tug‘ilg‘onsan!..

Cho‘lpon mustamlakachilikka qarshi kurashib, milliy uyg‘onish g‘oyalarini tarannum etgan holda bizni, xalqimizni hurriyatga, milliy ozodlikka undadi. Bu maqsadga ma’rifat va bilim orqali erishish mumkinligini vaqtida anglay oldi. Birgina biz yuqorida keltirgan asarlar emas, uning butun hayoti (umrining fojiaviy yakuniga qadar) shu g‘oya yo‘lida sarflangan deyish mumkin. Anglashimiz lozim bo‘lgani shuki, bugungi hurlikka biz osonlikcha erishmaganmiz va bundan xulosalar olishimiz shart!

Tayyorladi: Azimjon Shodmonov


O‘zbekiston


														
														18-noyabr kungi ob-havo ma’lumoti

18-noyabr kungi ob-havo ma’lumoti

Ertaga respublika böylab havo özgaruvçan böladi, keçasi va ertalab ayrim joylarda biroz yomğir yoğişi mumkin.
17:56 / 17.11.2026

														
														Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

10–11-noyabr kunlari Dubayda jahon kontent industriyasi vakillari iştirokida xalqaro kontent bozori bölib ötdi
15:05 / 17.11.2026

														
														Yaşnobod hokimligi mahalla raisi 900 dollar bilan uşlangani haqidagi xabarni rad etdi

Yaşnobod hokimligi mahalla raisi 900 dollar bilan uşlangani haqidagi xabarni rad etdi

Yaşnobod tumani hokimligi mahalla raisi tadbirkordan bino ajratib beriş va ijara şartnomasini rasmiylaştiriş evaziga 900 AQŞ…
10:38 / 17.11.2026

														
														Toşkentda Nexia-3 daraxtga urildi: uç kişi halok böldi

Toşkentda Nexia-3 daraxtga urildi: uç kişi halok böldi

Toşkent şahri Çilonzor tumanida Nexia-3 avtomobilining daraxtga urilişi oqibatida uç kişi halok böldi. Bu haqda poytaxt IIBB…
10:35 / 17.11.2026

														
														Surxondaryoda 20 sotix davlat yerini 500 mln sömga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Surxondaryoda 20 sotix davlat yerini 500 mln sömga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Surxondaryo viloyatining Denov tumanida davlat zaxirasidagi 20 sotix yaylov yerini 500 million sömga sotişni va’da qilgan fu…
10:16 / 17.11.2026

														
														Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Özbekistonga jalb etiladigan xorijlik velosport sportçilari, trenerlari va boşqa mutaxassislarga kiriş vizalari hamda işlaş …
10:13 / 17.11.2026

														
														Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy yetişmasligi sababli ayrim mahbuslarni muddatidan oldin ozod qiliş tartibi joriy etilmoqda…
10:05 / 17.11.2026

														
														Toşkentda mahalla raisi 900 dollar olayotganida uşlandi

Toşkentda mahalla raisi 900 dollar olayotganida uşlandi

Toşkent şahri Yaşnobod tumanida mahalla raisi tadbirkorga tuman tasarrufidagi binodan joy ajratib beriş va şartnoma rasmiyla…
09:30 / 17.11.2026

														
														Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

17-noyabr kuni Özbekiston hududida havo özgaruvçan böladi. Respublikaning ayrim joylarida tuman tuşişi mumkin, yoğingarçilik…
15:46 / 16.11.2026

														
														Qaşqadaryoda 36 gektar yerni 18,5 ming dollarga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Qaşqadaryoda 36 gektar yerni 18,5 ming dollarga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Qaşqadaryo viloyatining Yakkaboğ tumanida 36 gektar davlat zaxirasidagi yer maydonini 18,5 ming AQŞ dollariga boşqa şaxs nom…
14:05 / 16.11.2026

Bu ham qiziq

Toşkentda qariyb 23 ming yölovçi yöl haqini tölamagani uçun kamida ikki marta jarimaga tortildi

Toşkentda qariyb 23 ming yölovçi yöl haqini tölamagani uçun kamida ikki marta jarimaga tortildi

Toşkent şahridagi avtobuslarda yöl haqini tölamasdan harakatlangan 22 929 nafar yölovçi kamida ikki marta ma’muriy javobgarl…
09:58 / 14.11.2026
XVJ 2026-yil uçun davlat qarzi prognozlarini e’lon qildi: Özbekistonning körsatkiçi qança?

XVJ 2026-yil uçun davlat qarzi prognozlarini e’lon qildi: Özbekistonning körsatkiçi qança?

Xalqaro valyuta jamğarmasi (XVJ) 2026-yilda dunyo mamlakatlarining davlat qarzi böyiça prognozlarini e’lon qildi. Taşkilotni…
13:47 / 16.11.2026
Andijonda poyezd Damas bilan töqnaşdi

Andijonda poyezd Damas bilan töqnaşdi

Andijon viloyatining Asaka tumanida 16-noyabr kuni temiryöl kesişmasida Damas avtomobilini poyezd urib yubordi. Hodisa oqiba…
14:02 / 16.11.2026
Surxondaryoda 20 sotix davlat yerini 500 mln sömga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Surxondaryoda 20 sotix davlat yerini 500 mln sömga sotmoqçi bölgan şaxs uşlandi

Surxondaryo viloyatining Denov tumanida davlat zaxirasidagi 20 sotix yaylov yerini 500 million sömga sotişni va’da qilgan fu…
10:16 / 17.11.2026
Özbekistonda dorilarni retseptsiz sotiş mezonlari özgartirildi

Özbekistonda dorilarni retseptsiz sotiş mezonlari özgartirildi

Ma’lum qilinişiça, tegişli hujjat 2026-yil 12-noyabr kuni davlat röyxatidan ötkazilgan. Unga muvofiq, dorilarni retseptsiz s…
14:24 / 14.11.2026
Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Xorijlik velosport mutaxassislariga Özbekistonda viza va işlaş ruxsatnomasi bepul beriladi

Özbekistonga jalb etiladigan xorijlik velosport sportçilari, trenerlari va boşqa mutaxassislarga kiriş vizalari hamda işlaş …
10:13 / 17.11.2026
Toşkentda Nexia-3 daraxtga urildi: uç kişi halok böldi

Toşkentda Nexia-3 daraxtga urildi: uç kişi halok böldi

Toşkent şahri Çilonzor tumanida Nexia-3 avtomobilining daraxtga urilişi oqibatida uç kişi halok böldi. Bu haqda poytaxt IIBB…
10:35 / 17.11.2026
18 yoşli futbolçi boşiga töp tegişi oqibatida vafot etdi

18 yoşli futbolçi boşiga töp tegişi oqibatida vafot etdi

Argentinalik 18 yoşli futbolçi Abel Nunes yoşlar örtasidagi futbol uçraşuvida boşiga töp tegişi oqibatida olgan miya jarohat…
10:10 / 17.11.2026
Kuz-qiş mavsumida tabiiy gaz ta’minoti: aholi va ijtimoiy soha obyektlariga ustuvorlik beriladi

Kuz-qiş mavsumida tabiiy gaz ta’minoti: aholi va ijtimoiy soha obyektlariga ustuvorlik beriladi

Vazirlar Mahkamasining tegişli qarori bilan 2026–2027-yillar kuz-qiş mavsumida aholi, ijtimoiy soha obyektlari va strategik …
16:45 / 14.11.2026
Buxoroda maktab öquvçilari majburiy mehnatga jalb qilingani haqidagi xabarlar rad etildi

Buxoroda maktab öquvçilari majburiy mehnatga jalb qilingani haqidagi xabarlar rad etildi

Ijtimoiy tarmoqlarda Buxoro şahridagi 42-sonli umumta’lim maktabi öquvçilari dars vaqtida majburiy mehnatga jalb etilayotgan…
13:44 / 16.11.2026

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!