Sönggi kunlarda havo sifatining keskin yomonlaşuvi yana jamoatçilik e’tibori markazida bölib turibdi. Biroq ekologlarning ta’kidlaşiça, muammo faqat Özbekiston poytaxtigagina taalluqli emas, balki butun mintaqaga yoyilgan. Ekologiya va iqlim özgarişi qömitasida milliy va xalqaro kuzatuvlar ma’lumotlariga asoslangan holda yuzaga kelgan holat sabablarining batafsil tahlili taqdim etildi.

Raqamlar nima demoqda?

Monitoring ma’lumotlariga köra, 26 oktyabr kuni Markaziy Osiyoning 8 ta yirik şahridan 6 tasida havo sifati indeksi (AQI) 100 birlikdan iborat xavfli çegaradan oşgan.

Bişkekda bu körsatkiç 160 gaça kötarildi (şahar ifloslaniş darajasi böyiça jahon antireytingida törtinçi örinni egalladi), Toşkentda 157 ga yetdi, Çimkentda 149, Duşanbe va Qarağandada esa 134 ni taşkil qildi. Qöşni Qozoğistonda noqulay meteorologik şaroit qayd etilgan şaharlar soni sanoqli kunlar içida törttadan öntagaça oşdi.

Toşkentda örtaça kunlik indeks atigi beş kun içida 76 foizga — 21 oktyabrdagi 93 punktdan 26 oktyabrda 164 punktgaça kötarildi. Şu bilan birga, ifloslanişning eng yuqori çöqqisi tungi soatlarga töğri keldi: sönggi oyda soat 23:00 da örtaça körsatkiç 119 ga yetgan bölsa, 17:00 da bu körsatkiç 82 atrofida saqlanib turgan. Bir-biridan yuzlab kilometr masofada joylaşgan şaharlarda atmosferaning bir vaqtda xiralaşişi muammoning tub sababi mintaqaviy kölamdagi atmosfera jarayonlari ekanini tasdiqlaydi.

Sabablar: antitsiklon va harorat inversiyasi

Oktyabr oyining uçinçi ön kunligida Markaziy Osiyo hududi ustida kam harakatlanuvçi antitsiklon örnaşdi. Şamolsiz ob-havo (ştil), yoğingarçilikning yöqligi va kuçli harorat inversiyasi havoning tabiiy aylanişini tösib qöydi.

Bu jarayonning fizik mohiyati şundaki, iliq havo qatlami sovigan yer yuzasini xuddi ziç qopqoq singari qoplab oladi. Natijada atmosferaning vertikal almaşinuvi töxtaydi. Bunday şaroitda, hatto taşlamalar hajmi haqiqatda oşmagan taqdirda ham, PM2.5 mikrozarraçalarining konsentratsiyasi şiddat bilan ortib boradi. Çunki avtotransport gazlari, isitiş tizimlaridan çiqayotgan tutun, sanoat çiqindilari va muallaq çanglar yerga yaqin qatlamda qamalib qoladi.

Tabiiy çang va antropogen omil töqnaşuvi

Markaziy Osiyo Qoraqum, Qizilqum çöllari hamda Orol dengizining qurigan tubini (Orolqum) öz içiga olgan keng qurğoqçil (arid) mintaqada joylaşgan. Çang oqimlari davlat çegaralarini osonlikça kesib ötadi, şu bois transçegaraviy çang köçişi muammosini faqat bir şahar doirasida alohida hal etib bölmaydi.

Toşkent şahrining Olmazor, Yunusobod va Mirzo Uluğbek tumanlaridan olingan havo namunalarining laboratoriya tahlili PM2.5 zarraçalari bilan ifloslaniş darajasini quyidagiça körsatdi:

🔷39,7% — çöllarning tabiiy mineral çangi;

🔷42,6% — yoniş jarayonlari (transport, sanoat va energetika tizimi).

Faol çang böronlari davrida poytaxt havosidagi tabiiy omil uluşi 64 foizgaça, ayrim namunalarda esa 78 foizgaça kötarilgan.

Yillik dinamika va monitoring tarmoği

Ekologiya qömitasi ifloslanişning qisqa muddatli kötarilişlarini umumiy yillik dinamikadan ajratib baholaş zarurligiga e’tibor qaratmoqda. Joriy yilning yanvar oyidan 19 oktyabrigaça bölgan davrda Toşkent havosidagi PM2.5 zarraçalari miqdori ötgan yilning şu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 zarraçalari esa 32 foizga kamaygan. Oktyabr oyi uçun havo sifatining örtaça indeksi ham 124 dan 104 gaça yaxşilangan.

Öz vaqtida nazorat olib boriş maqsadida Özbekistonda kuzatuv tarmoği kengaytirildi: bugungi kunda milliy platformaga 28 ta avtomatik monitoring stansiyasi ulangan bölib, ularning ma’lumotlari olimlarga uzatiladi va real vaqt rejimida jamoatçilik uçun oçiq hisoblanadi.

Nima qiliş kerak?

Mutaxassislarning ta’kidlaşiça, iqlim özgarişi, qurğoqçilik va tuproq namligining pasayişi çang böronlari hamda havo dimlanişi holatlari tez-tez yuz berişiga sabab bölmoqda. Şu munosabat bilan quyidagilar asosiy çora sifatida körilmoqda:

🔴çang köçişlarini birgalikda prognoz qiliş uçun Markaziy Osiyo davlatlari gidrometeorologiya xizmatlari örtasida mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlaş va tezkor ma’lumot almaşinuvini yölga qöyiş;

🔴 inversiya hodisalarini oldindan prognoz qiliş va aholini tezkor xabardor qiliş;

transport, qozonxonalar va zavodlardan çiqadigan taşlamalarni rejali tarzda kamaytiriş, energiya samaradorligini oşiriş;

🔴 quriliş maydonlarida çangni bostiriş çoralarini qat’iy nazorat qiliş va ösimlik qoplamidan mahrum bölgan oçiq yer maydonlarini keng kölamda kökalamzorlaştiriş;

havo yölaklarini saqlab qolgan holda şaharsozlikni töğri va oqilona rejalaştiriş.

Olimlarning asosiy xulosasi: ob-havo şaroiti ekologik vaziyatni bir neça barobar keskinlaştirişi mumkin, biroq aholi salomatligini muhofaza qilişda antropogen (inson faoliyati bilan boğliq) yukni kamaytiriş va mintaqaviy hamkorlik boş omil bölib qolmoqda.

• Ekologiya
• Havo
• Olimlar