“Science” jurnalida nima uchun erkaklarning o‘rtacha umri ayollarnikidan qisqaroq ekanligi haqida yangi tadqiqot natijalari chop etildi.

Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra O‘zbekistonda umr ko‘rish davomiyligi o‘rtasidagi farq 4 yilni tashkil etadi: ayollarning o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 75,8 yosh, erkaklarniki esa 71,7 yoshni tashkil etadi (2022-yil iyun holatiga ko‘ra).

Shifokorlar erkaklar ertaroq vafot etishlari haqidagi ma’lumotlarga aniqlik kiritdi. Chunki “Y” xromosoma yosh bilan tananing ba’zi hujayralarida yo‘qoladi. Bu jarayon doimiy yangilanadigan hujayralarda tezroq sodir bo‘ladi – masalan, qon.

“Y” xromosomalari bo‘lmagan hujayralar yurakka yetib kelgach, bu to‘qimalarda chandiq paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Ushbu holat esa o‘z navbatida yurak yetishmovchiligiga olib keladi. Bu keksa yoshdagi o‘limning eng keng tarqalgan sabablaridan biridir.

Tadqiqot muallifi Kennet Uolshning so‘zlariga ko‘ra, “ayniqsa, 60 yoshdan keyin erkaklar ayollarga qaraganda zaifroq bo‘lib qoladi va biologik jihatdan tezroq qariydi”.

Barcha odamlarda 23 juft xromosoma mavjud. Ulardan 22 tasi juftlashgan autosomalar, erkaklar va ayollarda bir xil. Ammo 23-juft turli jinslar uchun har xil bo‘lgan jinsiy xromosomalardan iborat. Bu ayollardagi “XX” xromosomalari va erkaklardagi “XY” kombinasiyasidir.

Tadqiqotda nazariyani isbotlash uchun mualliflar CRISPR genini tahrirlash texnologiyasidan foydalangan. Uning yordami bilan erkak sichqonlarning suyak iligi hujayralaridan “Y” xromosomalarini olib tashlangan – shuning uchun ularda “Y” xromosomasiz leykositlar bor edi. Ulardan ba’zilari yurakka kirib, chandiqlarning shakllanishiga “hissa qo‘shgan”.

Natijada sichqonlarda yurak yetishmovchiligi paydo bo‘lgan va ular kutilganidan ertaroq halok bo‘lgan.

Ushbu topilmalarni odamlarga qo‘llash mumkinligini bilish uchun tadqiqotchilar Britaniya Biobanki ma’lumotlarini tahlil qilishdi. Biologlar “Y” xromosomasining yo‘qolishi haqiqatan ham yurak xastaliklarining ko‘payishi va o‘lim xavfining oshishi bilan bog‘liqligini aniqladilar. Xromosomaning yo‘q bo‘lib ketishi jarayoni esa hujayralar DNKsi qariganida mutasiyalarning to‘planishi bilan izohlangan.

Ammo olimlarning yaxshi yangiligi ham bor: sichqonlar oq qon hujayralari faoliyatini bloklaydigan dorilar bilan davolanganda, yurak disfunksiyasi kamayishi kuzatilgan. Ushbu topilmalar erkaklarda fibrozni (to‘qimalarda chandiq) davolash umr ko‘rish davomiyligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini oshiradi.

Aniqroq xulosalar chiqarish uchun qo‘shimcha tadqiqotlar kerak bo‘ladi. Ular qanday dorilar “Y” xromosomalar yo‘qolishining inson tanasiga ta’sirini kamaytirishi mumkinligini yaxshiroq tushunishga imkon beradi.

• Ayollar
• Olimlar
• Shifokor
• erkaklar
• o‘rtacha umr ko‘rish yoshi
• tadqiqot