$
11980.36 UZS
-30.09
₽
145.62 UZS
-0.02
€
13134.07 UZS
-66.62
31° Kechasi 18°

Uyqu yetishmovchiligi – yashirin epidemiya

17:23 / 26.04.2025

Har kuni millionlab insonlar telefonga tikilgancha, tun yarmida ham uyg‘oq yurishmoqda. Kimdir ishdan charchagan, kimdir esa TikTok yoki seriallardan ajrala olmayapti. Ammo biz bilmaydigan narsa bor: bu yengil ko‘ringan odatlar aslida sog‘lig‘imizga jiddiy zarba bo‘lyapti. Uyqu yetishmovchiligi — zamonaviy hayotning ko‘zga ko‘rinmas, lekin juda xavfli muammosiga aylangan.

Ilgari odamlar quyosh botgach dam olishga yotardi, bugun esa biz kun botgandan keyin yashashni boshlaymiz. Smartfonlar, ekranlar va ijtimoiy tarmoqlardagi “yo‘qotib qo‘yishdan qo‘rqish” hissi (FOMO) uyqu rejimimizni butunlay buzmoqda. Uyquga yotish vaqti kechikkan sari tanamizning ichki biologik soatlari ishdan chiqadi. Buning natijasi: bezovta uyqu, kech uyg‘onish va kun davomida toliqish.

Statistika nimani ko‘rsatmoqda?
Tadqiqotlarga qaraganda, har uchinchi kishi doimiy uyqusizlikdan shikoyat qiladi. Ayniqsa, 18–30 yoshdagi yoshlar orasida bu ko‘rsatkich yildan yilga ortib bormoqda. Juda ko‘p insonlar uchun uyqu endi ehtiyoj emas, vaqt yo‘qotishdek tuyulmoqda. Aslida esa sog‘lom uyqu — hayot sifati uchun eng asosiy resurslardan biri.

Xo‘sh, uyqu yetishmovchiligining sabablari nima?
LED ekranlar (smartfon, planshet, televizor) kuchli ko‘k nur taratadi. Bu nur melatonin — uyquni boshqaruvchi gormon — ishlab chiqarilishini sekinlashtiradi. Ayniqsa, kechki soatlarda ekran qarshisida uzoq qolish uyqu siklini buzadi.

2. Surunkali stress
Zamonaviy inson doimiy tarzda ruhiy va hissiy bosim ostida qolmoqda. Kortizol gormoni miqdorining yuqoriligi uyqu bosqichlarining chuqurlashishiga to‘sqinlik qiladi.

3. Ish va o‘qish bosimi
Ko‘plab odamlarda ish va o‘qish vaqtining cho‘zilishi, “shift work” yoki kechki smenalarda ishlash normal uyqu-gipnoz ritmlarini izdan chiqaradi.

4. Uyqu gigiyenasiga rioya qilmaslik
Yotishdan oldin og‘ir ovqatlanish, spirtli ichimliklar yoki kofein iste’moli, yotoqxona sharoitining noqulayligi (yorug‘lik, shovqin, harorat) uyquga to‘yishni qiyinlashtiradi.

5. Psixologik omillar
Depressiya, xavotir, post-travmatik stress sindromi kabi ruhiy holatlar uyqu sifatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi. Ayrim hollarda bu o‘z-o‘zidan uyqusizlik (insomniya) sindromiga olib keladi.

Uyqusizlik qanday oqibatlarga olib keladi?
1. Kognitiv funksiyalar pasayishi
Yetarli uyqu bo‘lmaganda e’tibor, xotira, qaror qabul qilish va ijodiy fikrlash qobiliyatlari keskin zaiflashadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 5 soatdan kam uxlagan odamlar mast holatdagi haydovchilar bilan bir xil darajadagi reaksiya sekinligiga ega.

2. Metabolik buzilishlar
Uyqu yetishmasligi leptin va grelin kabi ishtaha nazorat qiluvchi gormonlar balansini buzadi. Natijada, ochlik hissi ortadi va ortiqcha ovqatlanish yuz beradi. Bu esa semirish, 2-tur diabet, yurak-qon tomir kasalliklariga sabab bo‘ladi.

3. Immunitet pasayishi
Chuqur uyqu fazalari organizmning regeneratsiyasi va immun tizimining faollashuvi uchun muhim. Yetishmovchilik fonida inson viruslar va infeksiyalarga ko‘proq moyil bo‘ladi.

4. Psixik muammolar
Uyqu muammolari depressiya, xavotir va ruhiy tushkunlik xavfini 2-3 barobar oshiradi. Uyqusizlik o‘z joniga qasd qilish xavfini ham sezilarli darajada oshirishi ilmiy jihatdan isbotlangan.

5. Gormonal tizim buzilishi
Surunkali uyqu yetishmovchiligi gipotalamus-gipofiz-nazorat gormonlari o‘rtasidagi muvozanatni buzib, reproduktiv tizim, o‘sish va regeneratsiya jarayonlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Yaxshi uxlash uchun nimalar qilish kerak?
Uyqu gigiyenasini saqlash qiyin emas, lekin izchillikni talab qiladi. Quyidagi oddiy qoidalarga amal qilish sog‘lom uyqu sari qadam bo‘lishi mumkin:
Har kuni bir xil vaqtda uxlash va uyg‘onishga odatlaning.
Yotishdan kamida 1 soat oldin ekranlardan uzoqlashing.
Yengil ovqatlaning, kofein va energetik ichimliklardan kechqurun voz keching.
Yotoq xonangizni salqin, jim va qulay holatda saqlang.
Tinchlantiruvchi odatlar – issiq vanna, kitob o‘qish yoki meditatsiya yordam beradi.

Xulosa
Uyqu – bu hashamat emas, bu ehtiyoj. Tanamiz tinchlanganda, miyamiz tiklanganda, kayfiyatimiz barqarorlashganda — hayot sifati sezilarli darajada oshadi. Shuning uchun ham o‘zimizni sog‘lom hayot sari boshlamoqchi bo‘lsak, avvalo sifatli uyqudan boshlaylik.

Maqola muallifi: Munisaxonim Irisova

Foydalanilgan adabiyotlar:
Walker, M. (2017). Why We Sleep. Scribner.
Institute of Medicine (US) Committee on Sleep Medicine and Research. (2006). Sleep Disorders and Sleep Deprivation: An Unmet Public Health Problem.
Spiegel, K., et al. (1999). Impact of sleep debt on metabolic and endocrine function. The Lancet.
National Sleep Foundation. (2022). Sleep Health Index Report.


salomatlik


														
														Londondagi qadimiy tobutdan topilgan skelet kimga tegişli ekani aniqlandi

Londondagi qadimiy tobutdan topilgan skelet kimga tegişli ekani aniqlandi

Londondagi Vestminster abbatligidan topilgan, qariyb 150-yildan beri sir bölib kelgan skelet XI asr boşlarida yaşagan Vestmi…
10:20 / 03.11.2026

														
														Solyariyga muntazam qatnagan 30 yoshli ayol melanoma sabab vafot etdi

Solyariyga muntazam qatnagan 30 yoshli ayol melanoma sabab vafot etdi

Angliyaning Manchester shahrida yashagan 30 yoshli Chelsi Tantum teri saratonining xavfli turi — melanomadan vafot etdi. U 1…
09:58 / 16.10.2026

														
														Semizlik 2024 yilda 3,7 mln kishining o‘limiga sabab bo‘lgan

Semizlik 2024 yilda 3,7 mln kishining o‘limiga sabab bo‘lgan

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yilda dunyo bo‘yicha semizlik 3,7 mln kishining o‘limig…
10:05 / 08.10.2026

														
														Vabodan vafot etgani aytilgan ayolning rasmiy tashxisi ma’lum qilindi

Vabodan vafot etgani aytilgan ayolning rasmiy tashxisi ma’lum qilindi

Rossiyaning Irkutsk viloyatida vabo yuqtirgani gumon qilingan 27 yoshli ayol pnevmoniyadan vafot etgani ma’lum qilindi. Rosp…
10:15 / 05.10.2026

														
														Moskvadagi aeroport hojatxonasidan ayol va chaqaloq jasadi topildi

Moskvadagi aeroport hojatxonasidan ayol va chaqaloq jasadi topildi

2-oktabr kuni Moskva yaqinidagi Sheremetevo aeroportining uchib kelish zonasidagi hojatxonadan ayol va yangi tug‘ilgan chaqa…
14:55 / 03.10.2026

														
														Irkutskdagi xavfli yuqumli kasallik haqidagi xabarlarga rasmiy munosabat bildirildi

Irkutskdagi xavfli yuqumli kasallik haqidagi xabarlarga rasmiy munosabat bildirildi

Ijtimoiy tarmoqlar va ayrim axborot manbalarida Rossiyaning Irkutsk viloyatida o‘ta xavfli yuqumli kasallikka gumon qilingan…
09:45 / 03.10.2026

														
														Isroilda hantavirus bilan kasallanishning ilk holati aniqlandi

Isroilda hantavirus bilan kasallanishning ilk holati aniqlandi

Isroilda hantavirus bilan kasallanishning birinchi holati qayd etildi. Bu haqda The Jerusalem Post xabar berdi.
10:12 / 08.05.2026

														
														“Sikada” shtammi: xavotirga o‘rin yo‘q

“Sikada” shtammi: xavotirga o‘rin yo‘q

So‘nggi paytlarda COVID-19’ning “Sikada” (BA.3.2) shtammi haqida xabarlar tarqalmoqda.
10:35 / 17.04.2026

														
														Hindistonda yo‘tal siroplari vaqtincha taqiqlandi

Hindistonda yo‘tal siroplari vaqtincha taqiqlandi

Rasmiylar vafot etgan bolalarning uyidan topilgan siroplarni vaqtincha sotishni to‘xtatdi.
20:42 / 03.10.2025

														
														O‘zbekistondagi tibbiyot islohotlari “The Lancet”da e’tirof etildi

O‘zbekistondagi tibbiyot islohotlari “The Lancet”da e’tirof etildi

Toshkentdagi xalqaro akademik markaz — mintaqaviy innovatsion markazga aylanmoqda;
17:09 / 26.09.2025

Bu ham qiziq

Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

Özbekiston Dubaydagi xalqaro kontent bozorida 300 dan ortiq filmni namoyiş etdi

10–11-noyabr kunlari Dubayda jahon kontent industriyasi vakillari iştirokida xalqaro kontent bozori bölib ötdi
15:05 / 17.11.2026
Irlandiyada erkak bolta bilan AQŞ harbiy samolyotini işdan çiqardi

Irlandiyada erkak bolta bilan AQŞ harbiy samolyotini işdan çiqardi

Irlandiyaning Şannon aeroportida 48 yoşli erkak bolta bilan AQŞ Milliy gvardiyasiga tegişli C-130 Hercules harbiy samolyotig…
10:58 / 18.11.2026
Qirğiziston yana 18 ta davlat fuqarolari uçun vizasiz rejim joriy etmoqçi

Qirğiziston yana 18 ta davlat fuqarolari uçun vizasiz rejim joriy etmoqçi

Qirğiziston hukumati yana 18 ta davlat fuqarolari uçun vizasiz tartib joriy etişni taklif qilmoqda. Şuningdek, xorijliklarni…
15:10 / 18.11.2026
Soxta mehnat şartnomalari sabab 50 dan ortiq özbekistonlikka Xorvatiya vizasi berilmadi

Soxta mehnat şartnomalari sabab 50 dan ortiq özbekistonlikka Xorvatiya vizasi berilmadi

Xorvatiyada işlaş uçun viza olişga murojaat qilgan 50 nafardan ortiq Özbekiston fuqarosining mehnat şartnomalari soxta ekani…
15:16 / 18.11.2026
Namanganda 14 ta telefonni öğirlamoqçi bölgan 18 yoşli yigit uşlandi

Namanganda 14 ta telefonni öğirlamoqçi bölgan 18 yoşli yigit uşlandi

Namangan viloyatining Uyçi tumanida telefon ustaxonasiga eşik qulfini buzib kirib, 14 ta telefonni öğirlamoqçi bölgan 18 yoş…
09:47 / 18.11.2026
Jizzaxda gaz hisoblagiç örnatiş uçun 8 million söm talab qilgan ikki kişi uşlandi

Jizzaxda gaz hisoblagiç örnatiş uçun 8 million söm talab qilgan ikki kişi uşlandi

Jizzax viloyatida fuqaroning xonadoniga gaz hisoblagiç örnatib beriş va hisob raqami oçişni va’da qilib, undan 8 million söm…
09:59 / 16.11.2026
Toşkentda “Omad şou” va “Soliq” nomidan soxta havolalar tarqatgan kiberjinoyatçilar uşlandi

Toşkentda “Omad şou” va “Soliq” nomidan soxta havolalar tarqatgan kiberjinoyatçilar uşlandi

Toşkent şahrida zararli APK fayllari va fişing havolalari orqali fuqarolarning şaxsiy ma’lumotlari hamda bank kartalariga oi…
10:11 / 16.11.2026
Toşkentda ikki yigit 40 ming söm uçun fuqaroga piçoq öqtaldi

Toşkentda ikki yigit 40 ming söm uçun fuqaroga piçoq öqtaldi

Toşkent şahridagi Olmazor metro bekati yaqinida ikki nafar yigit fuqaroni piçoq bilan qörqitib, undan 40 ming söm pulni tort…
13:50 / 16.11.2026
Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

Bugun Özbekistonda yoğingarçilik kutilmaydi

17-noyabr kuni Özbekiston hududida havo özgaruvçan böladi. Respublikaning ayrim joylarida tuman tuşişi mumkin, yoğingarçilik…
15:46 / 16.11.2026
Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy tugadi: mahbuslar muddatidan oldin ozod qilinadi

Niderlandiyada qamoqxonalarda joy yetişmasligi sababli ayrim mahbuslarni muddatidan oldin ozod qiliş tartibi joriy etilmoqda…
10:05 / 17.11.2026

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!