$
10937.14 UZS
26.13
178.20 UZS
-0.74
11154.79 UZS
-82.46
37° Kechasi 23°

Muqobil energiya manbalari nima va ularning kelajagi bormi?

18:36 / 01.08.2022

Yashil energiya mamlakatlar, shaharlar, kompaniyalar va fuqarolar tomonidan tanlanadi. Ushbu maqola orqali qayta tiklanadigan manbalar muqobil toifadan asosiylariga qanday o‘tayotgani, ular dunyoda qanday rivojlanayotgani va kelajakda ularni nima kutayotgani haqida fikr yuritamiz.

Muqobil energiya manbalari nima?

Muqobil energiya manbalari bu gidroenergetika, shamol energiyasi, quyosh energiyasi, geotermal energiya, biomassa va suv oqimi energiyasidan foydalanish orqali olinadigan qayta tiklanadigan energiyadir. Neft, tabiiy gaz, ko‘mir va uran rudasi kabi qazib olinadigan yoqilg‘idan farqli o‘laroq, bu energiya manbalari tugamaydi, shuning uchun ular qayta tiklanadigan, deb ataladi. Birgina 2019-yilning o‘zida butun dunyo bo‘ylab umumiy quvvati 200 GVt bo‘lgan qayta tiklanadigan energiya manbalari (TEM) ob’yektlari o‘rnatildi.

Muqobil energiya manbalarining turlari

1. Quyosh energiyasi

Quyosh Yerdagi asosiy energiya manbayi hisoblanadi, chunki har yili sayyoramizga taxminan 173 PVt (yoki 173 million GVt) quyosh energiyasi tushadi, bu esa global energiyaga bo‘lgan ehtiyojdan 10 ming baravar ko‘proqdir. Uyingizda yoki ochiq joylarda fotovoltaik modullar quyosh nurini kremniy yordamida elektr energiyasiga aylantiradi. Quyosh kollektorlari isitish va issiq suv ishlab chiqarish uchun ham foydalaniladi.

Quyosh panellari bulutli havoda va hatto qor yog‘ishida ham energiya ishlab chiqarishi mumkin. Eng katta samaradorlik uchun ular ma’lum bir burchak ostida o‘rnatilishi kerak – ekvatordan qanchalik uzoqroq va panellarni o‘rnatish burchagi qanchalik katta ekani ahamiyatga ega.

2. Shamol energiyasi

Shamoldan harakatlantiruvchi kuch sifatida foydalanish qadimgi an’anadir. Shamol tegirmonlari un maydalash, arra tegirmon, nasos yoki suv ko‘tarish stansiyasi sifatida ishlatilgan. Zamonaviy shamol turbinalari shamol energiyasidan elektr energiyasini ishlab chiqaradi. Birinchidan, ular shamolning kinetik energiyasini rotorning mexanik energiyasiga, keyin esa elektr energiyasiga aylantiradilar.

Shamol energiyasi eng tez rivojlanayotgan qayta tiklanadigan energiya texnologiyalaridan biridir. IRENA nashri ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yigirma yil ichida quruqlikda va dengizda shamol energiyasini ishlab chiqarishning global quvvati deyarli 75 baravar o‘sdi, 1997-yildagi 7,5 GVtdan 2018 yilga kelib taxminan 564 GVtgacha.

3. Suv energiyasi

Qadimgi Misr va Rim imperiyasida ham suv energiyasi ishlaydigan mashinalarni, shu jumladan tegirmonlarni boshqarish uchun ishlatilgan. O‘rta asrlarda Yevropada arra va sellyuloza-qog‘oz zavodlarida suv tegirmonlari ishlatilgan. XIX asrning oxiridan boshlab suv energiyasi elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun faol foydalanila boshlandi.

4. Geotermal energiya

Geotermal energiya elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun yer issiqligidan foydalanadi. Tuproqning harorati Yerning yuqori qatlamlarini va yerosti suv omborlarini isitish imkonini beradi. Ular tuproqning geotermal energiyasini kichik quduqlar yordamida qazib oladi – bu katta investisiyalarni talab qilmaydi, ayniqsa, issiq buloqlar yer qobig‘ining yuzasiga yaqin joylashgan hududlarda samarali.

5. Bioenergiya

Bioyenergiya universaldir. Qattiq, suyuq va gazsimon biomassadan issiqlik, elektr energiyasi va yoqilg‘i ishlab chiqarilishi mumkin. Shu bilan birga, qayta tiklanadigan xomashyo sifatida o‘simlik va hayvon chiqindilaridan ham foydalaniladi.

6. Oqim energiyasi

To‘lqinlar energiya olishning yana bir usuli hisoblanadi. Ular elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun mas’ul bo‘lgan generatorni aylantiradi. Shunday qilib, elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun to‘lqinli elektr stansiyalari gidrodinamik energiyadan, ya’ni bosimning pasayishi va dengiz to‘lqinlari orasidagi harorat farqidan foydalanadi. Bu boradagi tadqiqotlar hali ham davom etmoqda, biroq mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‘ra, faqat Yevropa qirg‘oqlari yiliga 280 TVt/soatdan ortiq energiya ishlab chiqarishi mumkin, bu Germaniya energiya iste’molining yarmini tashkil etadi.

Dunyoning turli mamlakatlari energiyaga o‘tish rejalarini qanday amalga oshirmoqda?

Dunyo mamlakatlari qayta tiklanadigan energiya manbalariga o‘tish bo‘yicha o‘z oldilariga ulkan maqsadlarni qo‘ygan. Maqsadlar, shuningdek, Parij kelishuvining bir qismiga aylandi – 2030-yilga borib, uglerodsiz yechimlar global chiqindilarning 70 foizdan ortig‘ini tashkil etadigan sektorlarda raqobatbardosh bo‘lishi mumkin. Buni energiyaga o‘tish – ko‘mir iqtisodiyotini qayta tiklanadigan energiya bilan almashtirish jarayoni orqali amalga oshirish rejalashtirilgan. 2020-yilda, pandemiya va iqtisodiy tanazzulga qaramay, ko‘plab shaharlar, mamlakatlar va kompaniyalar dekarbonizasiya rejalarini e’lon qilishda yoki amalga oshirishda davom etdilar.

Hindiston 2021-yilda qayta tiklanadigan energiyani rivojlantirishga eng katta hissa qo‘shishi kutilmoqda. Bu yerda shamol va quyosh energiyasi bo‘yicha qator loyihalarni ishga tushirish rejalashtirilgan.

Yevropa Ittifoqi 2021-yilda quvvatlar o‘sishini prognoz qilmoqda. Bu yerda, hatto pandemiya sharoitida ham Yevropa Ittifoqi tarixidagi iqtisodiy kursning eng katta tuzatishi bo‘lgan Yashil bitim unutilmaydi. Loyihaning maqsadi 2030-yilgacha Yevropa Ittifoqida uglerodsiz makonni yaratishdir. Shu maqsadda issiqxona gazlari chiqindilarini 1990-yil darajasidan 40 foizga qisqartirish, qayta tiklanadigan manbalardan olinadigan energiya ulushini umumiy energiya iste’moli tarkibida 32 foizga yetkazish rejalashtirilgan.

Yevrokomissiya ma’lumotlariga ko‘ra, yillik 260 milliard yevrolik investisiyalar yordamida bu maqsadlarga erishish mumkin bo‘ladi. YeI energiya tizimida qayta tiklanadigan energiyaning ulushi ham doimiy ravishda o‘sib bormoqda. Shunday qilib, 2020-yilning birinchi yarmida Yevropa Ittifoqida elektr energiyasining qariyb 40 foizi qayta tiklanadigan manbalardan ishlab chiqarilgan.

Ayni paytda qayta tiklanadigan energetikani rivojlantirishga sarmoya kiritish bo‘yicha yetakchilar Xitoy, AQSH, Yaponiya va Buyuk Britaniyadir. “BloombergNEF” ushbu ma’lumotlarni kuzatishni boshlaganidan beri shamol, quyosh, bioyoqilg‘i, biomassa va chiqindilar hamda kichik gidroyenergetikaga global investisiyalar deyarli bir darajaga oshdi. Yillik asosda toza energiyaga investisiyalar 20 yil ichida 33 milliard dollardan 300 milliard dollarga oshgan.

Xitoy o‘n yil ichida qayta tiklanadigan energiya uskunalari bo‘yicha yetakchi ishlab chiqaruvchiga aylandi. Avvalo, biz quyosh panellari haqida gapiramiz. Dunyodagi eng yaxshi 10 ta quyosh batareyasi ishlab chiqaruvchisidan yettitasi Xitoy kompaniyalaridir. Umuman olganda, texnologiyalarning rivojlanishi qayta tiklanadigan energiya manbalarining yangi ob’yektlarini qurish xarajatlarini pasaytirdi. Bu Xitoyning 2060-yilga kelib uglerod neytral bo‘lishi to‘g‘risidagi rejalari amalga oshishini tezlashtiradi.

AQSH prezidenti Jo Baydendan ham energiyaga o‘tish yo‘lida jiddiy qadamlar kutilmoqda. U nafaqat mamlakatini Parij kelishuviga qaytardi, balki 2050-yilga borib issiqxona gazlarining sof emissiyasi va 100 foiz yashil energiyaga o‘tish niyatida ekanini ham ma’lum qildi.

Shuningdek, Yaponiya, Janubiy Koreya, Yangi Zelandiya va Buyuk Britaniya 2050-yilgacha faqat TEMdan foydalanishni rejalashtirmoqda. 2020-yil sanoat inqilobidan keyin Buyuk Britaniya elektr tarmog‘i uchun eng “yashil yil” bo‘ldi. Mamlakat 67 kun davomida ko‘mirsiz yashay oldi. Britaniya 2025-yilga kelib an’anaviy energiya manbalaridan voz kechishni rejalashtirmoqda.

Ispaniyada TEM faol rivojlanmoqda – prognozlarga ko‘ra, mamlakatdagi quyosh energiyasi sektori Germaniyadagiga qaraganda ikki baravar tez o‘sadi.

2020-yilda Shotlandiya elektr energiyasining 97 foizini qayta tiklanadigan manbalardan oldi. Ishlab chiqarilgan “yashil” energiya yordamida 7 milliondan ortiq xonadonning elektr energiyasiga bo‘lgan ehtiyojini qondirish mumkin bo‘ldi. Shotlandiya 2030-yilga kelib uglerod gazidan neytral bo‘lishni rejalashtirmoqda.

Xuddi shu yil Avstriya uchun an’anaviy energiyadan butunlay voz kechish vaqti sifatida tanlandi va Saudiya Arabistoni 2030-yilgacha elektr energiyasining 50 foizini TEMdan olishni rejalashtirgan.

Национальные цели по доле ВИЭ среди источников энергии

Reykyavikdagi geotermal energiya va Berlin uchun quyosh panellari

Dunyo bo‘ylab alohida shaharlar ham iqlimdan neytral bo‘lishga intilmoqda. CDP ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda statistika yuritiladigan 570 dan ortiq shaharlarning 100 dan ortig‘i elektr energiyasining kamida 70 foizini qayta tiklanadigan manbalardan – suv, geotermal, quyosh va shamol energiyasidan oladi.

Ro‘yxatga Oklend, Nayrobi, Oslo, Siyetl, Vankuver, Reykyavik (Islandiya), Portu, Bazel, Bogota va boshqa shaharlar kiritilgan.

Misol uchun, Burlington (Vermont, AQSH) allaqachon elektr energiyasining 100 foizini shamol, quyosh, suv va biomassadan oladi. Reykyavikning barcha elektr energiyasi gidroelektr va geotermal manbalardan olinadi. 2040-yilga kelib poytaxtdagi barcha jamoat va xususiy transportlar qazib olinadigan yoqilg‘idan xoli bo‘lishi kerak.

Shveysariya Bazel shahri uchun qayta tiklanadigan manbalardan olinadigan energiya 100 foiz o‘zining energiya ta’minoti kompaniyasi tomonidan ta’minlanadi. Elektr energiyasining katta qismi gidroyenergetikadan, 10 foizi esa shamoldan olinadi. 2017 yil may oyida Shveysariya qayta tiklanadigan energiya foydasiga atom energetikasidan voz kechish yoqlab ovoz berdi.

Jahon poytaxtlari ham chetda turmaydi. Masalan, Berlin Senati Germaniya poytaxti “Masterplan Solarcity” quyosh energetikasini rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar rejasini tasdiqladi. Shaharning umumiy rivojlanish strategiyasiga muvofiq, Berlinda 2050-yilga kelib iqlim neytral bo‘lishi kerak. 2018-yil oxirida shaharda quyosh elektr stansiyalari ishlamoqda, ular elektr energiyasining 0,7 foizini qoplagan, 2050-yilga kelib esa shahar energiya iste’molining 25 foizi quyosh energiyasi hisobiga ta’minlanadi.

“Biz Berlinda qayta tiklanadigan energiyani kengaytirishga yordam beramiz. Hozirda poytaxt Senatida ikkita qonun loyihasi ko‘rib chiqilmoqda. Quyosh energiyasi to‘g‘risidagi qonun uy egalarini tomlarga quyosh tizimlarini o‘rnatishga majbur qiladi. Atrof-muhit va iqlim ma’muriyatining qonun loyihasi 2023-yildan boshlab jamoat binolarida quyosh energiyasidan foydalanishni majburiy e’tib belgilaydi. Bu Berlinning CO2 emissiyasini keskin kamaytiradi”, dedi Berlin Senatidagi Yashillar fraksiyasi rahbari Silke Goyebel.

Qayta tiklanadigan energiyaga sarmoya kiritish orqali biznes qanday qilib ijobiy imij yaratadi?

Dunyo bo‘ylab kompaniyalar o‘z strategiyalarini yaratmoqda va ma’lum vaqt oralig‘ida erishmoqchi bo‘lgan yashil maqsadlarni aniqlamoqda. Albatta, TEMdan foydalanish nafaqat kompaniyalar uchun ijobiy imij yaratishga yordam beradi, balki elektr energiyasi xarajatlarini ham kamaytiradi.

Мировой рынок труда в секторе ВИЭ по источникам энергии

Shunday qilib, yangi “Facebook” serverlari, shuningdek, “General Motors” quyosh elektr stansiyasidan energiya oladi. U Kentukki shtatida keng ko‘lamli “Green Invest” dasturi doirasida qurilmoqda.

IKEA qayta tiklanadigan manbalardan 2030-yilga kelib iste’mol qilganidan ko‘ra ko‘proq elektr energiyasi ishlab chiqarishni maqsad qilgan. 14 mamlakatdagi do‘konlarda 920 ming quyosh panellari, shuningdek, 530 dan ortiq shamol turbinalari mavjud. IKEA’ning bosh kompaniyasi bo‘lgan “Ingka” qayta tiklanadigan energiya manbalarining turli loyihalariga taxminan 2,8 milliard dollar sarmoya kiritdi va 1,7 GVt quvvatga ega bo‘ldi. Shuningdek, shamol stansiyalari va quyosh elektr stansiyalari qurilishiga sarmoya kiritishda davom etadi.

BACF kimyoviy konserni asta-sekin qayta tiklanadigan energiya manbalariga o‘tadi, shuningdek, shamol stansiyalariga sarmoya kiritishni rejalashtirmoqda.

“Intel” shamol, quyosh, suv va biomassadan quvvat oladi. 2012 yildan beri kompaniya 2000 ta energiya tejash loyihasiga 185 million dollar sarmoya kiritdi va korporasiya tomonidan AQSH va Yevropa Ittifoqida iste’mol qilinadigan elektr energiyasining 100 foiz qayta tiklanadigan energiya manbalaridan olinadi.

“Apple” ham uglerod neytral bo‘lishni maqsad qilgan. U bir nechta quyosh fermalarini sotib oldi va ma’lumotlar markazlarini barqaror energiya bilan ta’minladi. 2018-yildan boshlab barcha Apple chakana savdo do‘konlari, ofislari va ma’lumotlar markazlari 100 foiz qayta tiklanadigan energiya bilan ta’minlanadi.

“Microsoft” har yili dasturiy ta’minotni ishlab chiqish, ma’lumotlar markazlari faoliyati va ishlab chiqarishda 1,3 milliard KVt/soatdan ortiq yashil energiyadan foydalanadi. Kompaniya 2030-yilgacha uglerod chiqindilarini 75 foizga kamaytirishga va’da berdi.


Lifestyle


														
														Jurnalist, bloger va yoshlarni jamlagan Shahrisabz

Jurnalist, bloger va yoshlarni jamlagan Shahrisabz

8-12-avgust kunlari Shahrisabzda “Yoshlar turizmi” qurultoyi oʻtkazilmoqda.
12:20 / 09.08.2022

														
														Aqlning abadiy quyoshi: inson ovchilik, marosimlar va madaniyatni qanday o‘zlashtirgan?

Aqlning abadiy quyoshi: inson ovchilik, marosimlar va madaniyatni qanday o‘zlashtirgan?

Qadimgi odamlar faoliyati izlari topilganda, ular maymunlarga qiyoslangan, biroq inson yillar davomida har qanday sharoitga …
17:28 / 06.08.2022

														
														“Raqamli amneziya”: smartfonlar xotiramizni qanday buzadi?

“Raqamli amneziya”: smartfonlar xotiramizni qanday buzadi?

“The Guardian” nashri mualliflari ushbu masala yuzasidan olimlar bilan suhbat o‘tkazdi.
14:13 / 06.08.2022

														
														Butunjahon merosi maqomini yo‘qotayotgan Baykal ko‘li haqida haqida nimalarni bilasiz?

Butunjahon merosi maqomini yo‘qotayotgan Baykal ko‘li haqida haqida nimalarni bilasiz?

Baykal sayyoradagi eng chuqur ko‘l bo‘lib, ushbu rivojlanayotgan okeanda insoniyat uchun mavjud bo‘lgan chuchuk suvning 20 f…
18:43 / 05.08.2022

														
														“iPhone 14” “iPhone 14 Pro”ga qaraganda arzonroq displey bilan ishlab chiqariladi

“iPhone 14” “iPhone 14 Pro”ga qaraganda arzonroq displey bilan ishlab chiqariladi

Qayd etilishicha, ushbu tajriba xarajatlarni kamaytirish uchun qo‘llaniladi va displeylarni o‘z raqobatchisi uchun “Samsung”…
19:40 / 02.08.2022

														
														Muqobil energiya manbalari nima va ularning kelajagi bormi?

Muqobil energiya manbalari nima va ularning kelajagi bormi?

Ma’lumotlarga ko‘ra, 2030-yilga qadar butun dunyo qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan doimiy foydalanishga o‘tadi.
18:36 / 01.08.2022

														
														IT mutaxassisi bo‘lish – bugunning eng ustuvor yo‘nalishi

IT mutaxassisi bo‘lish – bugunning eng ustuvor yo‘nalishi

Aksariyat mutaxassislarning fikricha, raqamli hayot va robotlar yaqin yillar ichida insonlarni ishsiz qoldiradi. Bu qanchali…
19:35 / 31.07.2022

														
														Agar suhbatdosh sizni qiziqtirmasa, muloqotni qanday boshlash kerak?

Agar suhbatdosh sizni qiziqtirmasa, muloqotni qanday boshlash kerak?

“Alpina” nashriyoti tomonidan nashr etilayotgan yangi kitobda aynan ushbu masala asosiy mavzu sifatida tanlab olingan.
12:49 / 27.07.2022

														
														Kuchli xarakterni rivojlantirish uchun uch muhim qadam

Kuchli xarakterni rivojlantirish uchun uch muhim qadam

Shaxs tushunchasi ko‘pincha, halollik, mas’uliyat va o‘z-o‘zini boshqarish kabi fazilatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Aslida ham…
18:13 / 22.07.2022

														
														Ko‘cha hayvonlariga teginish salomatlik uchun xavfli ekanligi rostmi?

Ko‘cha hayvonlariga teginish salomatlik uchun xavfli ekanligi rostmi?

Hayvonlardan odamlarga yuqishi mumkin bo‘lgan zoonotik kasalliklar mavjud bo‘lib, doimiy ravishda shifokor ko‘rigidan o‘tish…
00:54 / 18.07.2022

Bu ham qiziq

Konya-2021: Tursunoy Jabborova oltin medal sohibasiga aylandi

Konya-2021: Tursunoy Jabborova oltin medal sohibasiga aylandi

Ayni kunlarda Turkiyaning Konya shahrida V Islom birdamligi oʻyinlari davom etmoqda.
13:41 / 15.08.2022
“Manchester Yunayted” hujum chizig‘ini kuchaytirmoqchi

“Manchester Yunayted” hujum chizig‘ini kuchaytirmoqchi

Klub ajoyib variantni ko‘rib chiqmoqda.
17:36 / 15.08.2022
Toshkent yer usti metrosi ish vaqtini vaqtincha qisqartiradi

Toshkent yer usti metrosi ish vaqtini vaqtincha qisqartiradi

Bunga nima sabab bo‘lgani ma’lum qilindi.
15:52 / 15.08.2022
Yerning eng katta muz qatlami erishi oqibatlari bashorat qilindi

Yerning eng katta muz qatlami erishi oqibatlari bashorat qilindi

Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstraliya va AQSH mutaxassislari jamoasi kelajakdagi iqlim sharoitini bashorat qiluvchi kompyute…
13:34 / 15.08.2022
O‘zbekistonda dollar kursi ko‘tarildi

O‘zbekistonda dollar kursi ko‘tarildi

Yevro va rubl esa so‘mga nisbatan qadrsizlandi.
16:56 / 15.08.2022
Mbappe va Neymar o‘rtasida mojaro paydo bo‘ldi

Mbappe va Neymar o‘rtasida mojaro paydo bo‘ldi

Galtiye va Kampos futbolchilari bilan yig‘ilish o‘tkazadi.
17:18 / 15.08.2022
“Kalmar o‘yini filmining ikkinchi mavsumi qanday bo‘ladi?

“Kalmar o‘yini filmining ikkinchi mavsumi qanday bo‘ladi?

Film yaratuvchisi tafsilotlar bilan o‘rtoqlashdi.
17:03 / 15.08.2022
“Manchester Siti” Bernardu Silva uchun qatʼiy narx belgiladi

“Manchester Siti” Bernardu Silva uchun qatʼiy narx belgiladi

Agar “Barselona” uning transferi uchun 100 million yevro toʻlasa, “Manchester Siti” yarim himoyachi Bernardu Silva bilan xay…
17:18 / 15.08.2022
“Bavariya” 20 yillik hamkori bilan shartnomani uzaytirdi

“Bavariya” 20 yillik hamkori bilan shartnomani uzaytirdi

Klub yangi shartnomadan mo‘maygina daromad oladi.
16:56 / 15.08.2022
Kim Chen In Putinga telegramma yubordi

Kim Chen In Putinga telegramma yubordi

KXDR yetakchisi o‘z telegrammasida Pxenyan va Moskva o‘rtasidagi strategik hamda taktik hamkorlik yangi bosqichga ko‘tarilay…
13:50 / 15.08.2022

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!

O‘zbekiston va jahonda ro‘y berayotgan eng so‘nggi voqea-hodisalar, sport, shou-biznes, madaniyat, informatsion texnologiyalar va ilm-fan yangiliklaridan doimo xabardor bo‘ling!