Bundan yuz yil oldin Turkiston o‘lkasida siyosiy inqiroz yuz berdi. Bolsheviklar amalga oshirgan inqilob Markaziy Osiyoga tezda yetib keldi. Xonliklar tugatilib, ularning o‘rniga alohida-alohida respublikalar qad rostladi.

1920-yil 2-sentabr kuni Buxoro amirligi tugatildi. Amir Olimxon va uning oilasi esa Afg‘onistonga qochib o‘tdi.

Xo‘sh, taxtdan voz kechgan amir Olimxonning keying hayoti qanday kechdi? Amir qanday xafot edi? Uning avlodlari bugun qayerda? Bugungi maqolamizda shular haqida ma’lumot beramiz.

Buxoro amirligining qulashi

1920-yilga kelib Buxoro amirligi Rossiya ta’sir doirasidan chiqib ketishi imkoniyatiga ega bo‘ldi. Biroq amir Olimxon jadal siyosiy islohotlar amalga oshirmagani uchun bu imkoniyat qo‘ldan boy berildi. 1920-yil boshida Bolsheviklar va ayrim yosh buxorolik jadidlar amirni taxtdan ag‘darish uchun harbiy harakatga kirishdi.

Lenin va Trotskiyning buyrug‘i bilan Buxoroni sovetlashtirish vazifasi ishonib topshirilgan Mixail Frunze 1920-yil 28-avgustda o’z armiyasi bilan Samarqandga keldi. Buxoro amirligiga to‘satdan shiddatli hujum uyushtirib, uni bosib olish rejasini Bolsheviklarning ishongan generali Mixail Frunze tuzib chiqdi. Rejaga ko‘ra, qizil armiya Buxoro amirligiga besh tarafdan hujum qilib, shaharni o‘rab olishlari kerak edi. Bolsheviklar Buxoro amirligini bosib olish uchun 10 ming zamonaviy qurollangan askar, 74 ta zambarak va 12 ta bombardimonchi samolyot yuborishdi. Sovetlar tez orada Chorjo‘y, Karmana, Kitob va Shahrisabz shaharlarini egallab olishgach, Buxoro shahri qursho‘vda qoldi. Buxoro shahrini o‘rab olgan rus qo‘shini zambaraklardan tinimsiz o‘q uzib, shaharni vayron qila boshladi. Ko‘chalar jasadlarga to‘lib ketdi. Xususan, amir Olimxon o‘zining “Buxoro xalqining hasrati tarixi” kitobida shunday yozadi.

“Bu urush asnosida dushman taxminan Buxoroning yarmini to‘p va pulemyotchilardan o‘qqa tutib, ko‘p falokat yetkazdi. Musulmon bechoralar dushman dastidan mol-dunyosini, farzandlarini tashlagancha nima qilarini bilmay, har tomonga qocha boshladilar. Shunga qaramay, bu bandayi ojiz to‘rt kecha-yu, to‘rt kunduz dushmanga qarshi urushdim, qattiq jang qildim. To‘p o‘qlarining ko‘pligi, bomba yog‘dirish natijasida Buxoro shahrida talafot va xarobaliklar ko‘payib ketdi”.

Voqealar guvohi bo‘lgan tarixchi Muhammad Ali Baljuvoniy o‘zining “Tarixi nafoe” asarida shunday yozadi.

“Qamal vaqtida 3000 ga yaqin hovli, 3000 dan ortiq do‘kon, 20 ta saroy, 29 masjid, 34 gumbaz yonib xarob bo‘lgan. Shahar qariyb 20 kun olov kabi yonib turgan. Buxoroning shu darajada xarob bo‘lganini hech bir tarix ko‘rmagan edi. Buxoroliklar bu kunlarni (kichik qiyomat) deb aytishdi. Hatto, zambaraklarning shovqinidan homilador ayollarning ko‘zlari yoridi”.

Amir Said Olimxon iloji boricha tarixiy obidalarni, muqaddas joylarni saqlab qolish va katta vayronagarchiliklarning oldini olish maqsadida Frunze huzuriga qushbegi Nasrullobiyni elchi qilib yuboradi. Amir Olimxon Frunzedan shaharni bombardimon qilmaslikni va xalqqa shafqat etishini so‘raydi. Frunze esa bunga javoban amir butun xazinani topshirib, shahardan chiqib ketishi lozimligini aytadi. Shunda ilojsiz qolgan amir juda katta bo‘lgan xazina ro‘yxatini Frunzega topshirib, Afg‘onistonga ketadi.

Surgundagi yillar

Said Olimxon taxtdan voz kechganidan so‘ng, dastlab amirlikning Sharqiy qismidagi tog‘larda mustahkam o‘rnashib, Buxoroni Bolsheviklar qo‘lidan qaytarib olishga urindi. Olimxon Hisor viloyatini o‘ziga qarorgoh qilib, 6 oy davomida qizil askarlarga qarshi kurashdi. Hisorda yangi hukumat tashkil qilib, buxorooliklarning qizil askarlarga qarshi olib borayotgan jang harakatlarini muvoffaqiyatlashtirishga intildi.

Olimxon Ko‘lob, Hisor va Dushanba atrofida katta miqdordagi kuchlarni birlashtirishga muvaffaq bo‘ldi. 1920-yilning noyabr oyi o‘rtalarida uning qo‘shinlari Boysun, Darband, Sherabodni qizil askarlardan ozod qildi. Olimxon ixtiyoriga Farg‘onadan yordamga yuborilgan 4 ming yigit ham Sharqiy Buxoroga yetib keldi. 1921-yil 8-yanvarida Olimxon qo‘shining miqdori 25 ming kishiga yetgan. Olimxon Bolsheviklarga qarshi kurashish uchun Afg‘oniston shohi Omonullaxondan yordam so‘raydi.

Omonullaxon amir Olimxonga shunday mazmunda xat yo‘llaydi:

“Dunyodagi musulmonlarning baxtsizligini ko‘rib, men shunday xulosaga keldim. Agar Afg‘oniston butunlay ozod bo‘lmasa, mening aziz o‘g‘lim hech qachon o‘z akasi, Buxoro amiri va boshqa musulmon birodarlar haqini to‘lay olmaydi”.

Bu maktub mazmunidan bilinadiki, afg‘on hukmdori o‘z davlatining mustaqilligidan xavfsirab amirga yordam bermaydi. Shundan so‘ng amir Olimxon Buyuk Britaniyadan yordam olishga intiladi. U bir vaqtning o‘zida Eron va Hindistonga o‘z odamlarini yuboradi. 1920-yilning noyabr oyida Hindistonga 15 nafar kishidan iborat ekspeditsiya jo‘natadi. Biroq bu jo‘natilgan missiya Xitoy hududida Qashqardan 140 mil g‘arbda joylashgan O‘zbel shahrida to‘xtatiladi. Jo‘natilgan ekspeditsiyaga Hindistonga kirishga ruxsat berilmadi. Amir Olimoxon shaxsan Buyuk Britaniya qiroli Gergiy V ga shunday maktub yo‘llagan edi;

“Umid qilamanki, mana shu og‘ir damda Janobi Oliylari menga o‘z mehr va iltifotlarini ko‘rsatib, menga davlat qarzi uchun 100 ming funt sterling, 20 ming qurol, 30 o‘q-dori va 10 ta samolyotni zarur jihozlar bilan do‘stona yordam sifatida yuborasalar. Qorategin orqali menga 2000 qurolli askar zudlik bilan yuborilsa, minnatdor bo‘lardim”.

Amirning yordam so‘rashi Buyuk Britaniyaga Hindiston orqali Markaziy Osiyoga harbiy yurish qilishga bahona bo‘ldi. Qizil Armiyaning Buxoro amirligiga bostirib kirishi, tabiiyki London xavotirga solgan edi. Biroq qisqa vaqt ichida Markaziy Osiyoda rus polklari paydo bo'ldi va ularning soni yildan-yilga oshib bordi. Bundan tashqari ko‘plab mahalliy aholi vakillari qizil armiya safiga borib qo‘shildi. Britaniya Birinchi jahon urushidan anchagina holdan toyib chiqqani bois, Buxoro ishlariga aralashmadi. Bundan tashqari Britaniyaning asosiy vazifasi Hindistonni saqlab qolish edi.

Hisordan Ko‘lob viloyatiga kelgan Olimxon butun qo‘shinlariga Ibrohimbekni oliy- bosh qo‘mondon (O‘rinbosarlar: Sharqiy Buxoroda – Davlatmanbek va G‘arbiy Buxoroda – mulla Abdulqahhor) qilib tayinlaydi. Biroq, bir qator janglarda mag‘lubiyatga uchragach, Olimxon 1921-yil 4-martida Amudaryoning Chubek kechuvidan Afg‘onistonga o‘tib ketadi.

Olimxonni Qobulga Afg‘oniston amiri Omonullaxon qabul qilib, doimiy yashashi uchun unga Qal`aiy Fotuda mahsus qarorgoh ajratib beradi. U Kobulda yashasa ham Buxorodagi ozodlik harakatiga g‘oyaviy jihatdan rahbarlik qilishda davom etdi. Qo‘rboshlar va ulamolarga turli maktublar hamda qimmatbaho sovg‘alar jo‘natib, ularni kurashga ilhomlantirdi. Olimxon Qobulda o‘zining estaliklarini yozib tugallaydi.

O‘lim

Amir Olimxonning yaqin vakili bo‘lgan Mirbadalevning yozishicha, amirning Qobulda boyligi uncha katta bo‘lmagan. Ya’ni amirda o‘zining shaxsiy xarajatlarini qoplay oladigan miqdorda mablag‘ bo‘lib, biroq bu mablag‘ keng ko'lamli harbiy harakatni moliyalashtirish uchun etarli emasdi. Shu bosi amir ruslarga qarshi kurashayotgan mujohidlarga asosan unvonlar va shaxsiy sovg‘alar berish bilan cheklangan.

Qo‘shni davlat hukmdorlarining Said Olimxonni qo‘llab-quvvatlashdan bosh tortgani amirning qalbida chuqur g‘azab va umidsizlik uyg‘otdi. Uning behisob xazinalari Bolsheviklar qo‘liga o‘tib ketdi. Bundan tashqari Yevropa banklarida millionlab mablag‘lar shundoq qolib ketdi. Albatta, bu boyliklarni o‘ylamay bo‘ladimi?

Ma’lumotlarga ko‘ra, amir Olimxonga Afg‘onistondan tashqariga chiqishga ruxsat berilmagan. Hatto, hajga ketishiga ham ruxsat berilmagan. Amir Kobul daryosi bo‘yida o‘tirib, Buxoroi sharif haqida forscha she’rlar aytishni yaxshi ko‘rgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, amir Olimxon Bedilni sevib oʻqigan, bir necha xorijiy tillarda bemalol soʻzlasha olgan, musiqani sevgan. Omonulloxon tavallud kechasida pianino chalib, Gʻarb elchilarini lol qoldirgan.

Xonadon tarixini oʻrgangan va amir Olimxon haqida kitob yozgan Nuriddin Xotun oʻgʻli amir haqida shunday yozadi;

“Ha, Amir Olimxonning musbat va manfiy ishlari boʻlgan... Birinchidan oʻlkasini ishgʻoldan qutqarmagan. Urushda magʻlub boʻlib oʻlkasini tark qilgan. Bu toʻgʻri. Uni qahramon deya olmaysiz, ammo xoin ham emas. Xoin deganingizda boshqacha bir gap boʻlib qoladi. Oʻz tariximizga xoin yoki qahramon koʻzi bilan qarash toʻgʻri emas deb oʻylayman”.

Said Olimxon umrining oxirida ko‘zi ojizlanib, og‘ir dardga chalinadi. Uzoq davom etgan hastaliklardan so‘ng, 1944-yil 29-aprel kuni vafot etgan. Buxorning so‘ngi amiri Said Olimxon Kobul atrofidagi “Shahidoni islom” (islom shahidlari) qabristoniga dafn etilgan. Uning qabr toshiga shunday so‘zlar yozilgan;

“Vatansiz amir badbaxt va arzimas, o‘z yurtida o‘lgan tilanchi chinakam amirdir!”

Shahzoda Azimiy otasi Olimxonning vafotini shunday eslagaydi;

“Qiblagohim 1944-yilda Kobulda olamdan oʻtdilar. Oʻshanda men 13-14 yoshlarda edim. Menga: “Bolalarga qara, janoza paytida tashqariga chiqib, baqir-chaqir qilishmasin”,- deya topshiriq berdilar. Haramdan tashqarida, katta hovli boʻlardi. Oʻsha yerda qorilar yigʻilib, Qurʼon tilovat qilishardi. Otamni bir xonaga yuvib, oʻrab, yotqizib qoʻyishgandi. Ayollari chiqib ketgach, biz farzandlari saf tortib, birma-bir kirib, otamning qoʻllari va oyoqlarini oʻpib chiqdik. Otamning bosh vaziri Hoshimxon va yana bir qancha amaldorlar u yerda saf tortib turishardi. Padarimizni olib chiqishayotganda, meni bir narsa hayratga soldi. Yigʻlamagan odamning oʻzi qolmagandi. Janozaga hattoki Buxoro yahudiylari ham kelishgandi. Ular shunchalar koʻz yosh qilishar ediki, men koʻrib koʻzimga ishonmasdim. Odamlardan biri ulardan: “Siz nimaga yigʻlaysiz?” - deb soʻraganida, ular: “Axir u bizning podshohimiz edi”,- deb javob qaytarishgandi. Oʻsha kuni Afgʻonistonda bayroqlar yarim tushirildi, hatto, baʼzi elchixonalar bayroqlari yarim tushirilgandi”.

• Amir Olimxon
• Buxoro
• Tarix