Futbol — bu hayajon demakdir. Unda har bir gol, har bir penalti yoki hakam qarori millionlab tomoshabinlarning his-tuyg‘ulariga bevosita ta’sir ko‘rsatmay qolmaydi. Ayni shu sababli, millionlar o‘yinida adolatni ta’minlash va xatoliklarni kamaytirish maqsadida FIFA tomonidan 2018-yildan boshlab VAR (Video Assistant Referee) — video yordamchi hakam tizimi joriy etildi. Bu yangilik futbol tarixidagi eng muhim texnologik burilishlardan biri bo‘ldi desak xato bo‘lmaydi. Ammo tizim hali-hanuzgacha futbol jamoatchiligining ijobiy bilan bir qatorda salbiy fikr va mulohazalariga sabab bo‘lib kelmoqda.

Keling avval ushbu tizim haqida umumiy ma’lumotlarga ega bo‘lib olamiz.

O‘zi VAR tizimi nima va u qanday ishlaydi?

VAR — bu stadiondagi bosh (asosiy) hakamga qaror qabul qilishda yordam beruvchi maxsus video texnologiyalardan foydalanuvchi yordamchi tizim hisoblanadi. U quyidagi to‘rtta asosiy holatda hakamning qaroriga qo‘shimcha ravishda o‘yinga “aralashadi”:

1. Gol urilgan yoki yo‘qligi (bahsli, masalan ofsayd yoki qoidabuzarlik holatida);

2. Penalti belgilanishi yoki bekor qilinishi;

3. To‘g‘ridan-to‘g‘ri qizil kartochka holatida;

4. Noto‘g‘ri identifikatsiya (masalan, boshqa futbolchiga ogohlantirish berilganda).

VAR jarayoni quyidagicha kechadi:

Dastlab, holat avtomatik tarzda “check” (tekshirish) jarayoni amalga oshiriladi. Zarurat bo‘lsa, VAR hakami asosiy hakamni monitor orqali takroriy ko‘rishga chaqiradi. Shuni ham aytib o‘tish joiz VAR o‘yindagi istalgan holat bo‘yicha qaror chiqarishga haqli emas. Yakuniy qarorni faqat bosh hakam qabul qiladi.

Tizimning ijobiy tomonlari

Adolat ta’minlovi:

VAR asosiy vazifasi, hakamlarning ehtimoliy noto‘g‘ri qarorlarining oldini olish va jamoalarga nohaq mag‘lubiyat yozilishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. Birgina Rossiya yashil maydonlarida o‘tkazilgan 2018-yilgi Jahon chempionatida 335 ta holat VAR orqali ko‘rib chiqilgan va jamoalar foydasiga 29 ta penalti belgilangan.

Futbolchilar manfaati:

Endilikda hakamlar qaror qabul qilishdan oldin ancha sovuqqonlik bilan harakat qilishmoqda. Bu esa futbolchilarning simulyatsiya orqali penalti ishlashlariga qarshi juda samarali bo‘lmoqda.

2022-yilda Qatar maydonlarida bo‘lib o‘tgan mundialda VAR orqali har bir o‘yinda o‘rtacha 2,3 ta vaziyat qayta ko‘rib chiqilgan.

Angliya Premyer Ligasining 2022-2023-yilgi mavsumida tizim orqali 120 dan ortiq penaltiga oid bahsli vaziyati ko‘rib chiqilgan.

VAR kamchiliklari:

O‘yin tempiga ta’siri. Tasavvur qiling 80 ming muxlisga to‘la o‘yingoh bahsli epizodda emotsiya bilan VAR qarorini kutish — bu tabiiy o‘yin ritmini sekinlashtiradi va hujumkor ayniqsa qarshi hujumlarga ixtisoslashgan jamoalar uchun noqulayliklarga sabab bo‘ladi.

Subyektiv qarorlar:

Texnologiya mavjud bo‘lsa-da, yakuniy qaror inson — ya’ni bosh hakam tomonidan qabul qilinadi. Bu esa ayrim hollarda yana adolatsizliklar davom etishiga sabab bo‘ladi.

Ushbu tizim haqida mashhur futbol shaxslari qanday fikrdalar?

Muhammad Saloh (Misr va “Liverpul” hujumchisi): “Men VAR’ni yoqtirmayman. Bu futbolni o‘ldiradi. Shikoyat qilmoqchi emasman, sababi jarimaga tortilishim mumkin, lekin baribir u menga yoqmaydi”.

Zinedin Zidan (Fransiya afsonasi va sobiq “Real Madrid” murabbiyi): “Bu futbol uchun qo‘shimcha texnologiya, lekin hayotdagi har narsa kabi u ham muvaffaqiyatsizlikka uchrashi mumkin. VAR yaxshilanishi mumkin. Biz bu tizimini qo‘llab-quvvatlashimiz kerak”.

Deklan Rays (Angliya va “Arsenal” yarimhimoyachisi): “Bu faqat mening fikrim emas. Bu deyarli barcha APL futbolchilarining fikri. Hech kim o‘yinda VAR bo‘lishini xohlamaydi”.

Manuel Pellegrini (“Real Betis” murabbiyi): “VAR qarorlarni adolatliroq qiladi. Men faqat uning qay holatda ishlatilayotganidan noroziman”.

Ilkay Gundogan (Germaniya va “Manchester Siti” yarimhimoyachisi): “VAR nafaqat futbolchilar, balki tomoshabinlar va butun futbolni sevuvchi har bir kishi uchun o‘yinni o‘zgartirmoqda. Afsuski, u futbolga muhabbatimizning asosiy sababini, ya’ni emotsiyalarni olib qo‘ymoqda”.

VAR texnologiyasining futbolga kirib kelishi bilan allaqachon katta bir davr yakuniga yetgan. Endi o‘yin faqat hakamning hushtagi bilan emas, ekran ortidagi kadrlar bilan ham boshqarilmoqda. Ba’zilar buni adolatning tantanasi deb bilsa, boshqalar uni futbolning chiroyini uning hayajonli daqiqalarini “o‘g‘irlagan”ligidan norozi.

Balki VAR masalasida yakuniy munosabat yo‘qdir. Balki, bu masalaga vaqt o‘tib oydinlik kiritilar. Biroq, har qanday holatda ham (VAR bilan va yoki bu tizimsiz) futbol hamon dunyodagi eng sevimli sport turi bo‘lib qolmoqda.

Bu borada sizning fikringiz qanday?

• Futbol
• VAR
• texnologiya